Bài Thứ 5 - Quán giới phân biệt

1. Sáu căn

Căn tức là chỗ nương tựa, làm gốc cho những cái khác nảy nở, phát sinh. Sáu căn ở đây tức là: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn và ý căn.

a) Nhãn căn: Tức là hai con mắt, bộ phận để làm chỗ nương tựa cho sự nhận thấy của người được rõ ràng khi tiếp xúc với cảnh vật chung quanh.

b) Nhĩ căn: Tức là hai lỗ tai, bộ phận làm chỗ phát sinh cho sự nghe biết của người được rõ ràng khi tiếp xúc với tiếng động ở chung quanh.

c) Tỷ căn: Tức là lỗ mũi, bộ phận làm chỗ nương tựa cho sự ngửi biết được xác thực khi tiếp xúc với các mùi như thơm, thối... ở chung quanh.

d) Thiệt căn: Tức là cái lưỡi, bộ phận làm chỗ nương tựa của sự nếm biết của người được rõ ràng khi tiếp xúc với các chất như chua, mặn v.v... ở ngoại cảnh.

đ) Thân căn: Tức là da bao bọc thân người, bộ phận làm cho nhận biết được cảm giác nóng, lạnh, cứng, mềm của các vật chung quanh.

Năm căn này là năm bộ phận thuộc về thể chất nằm ở bên ngoài, dễ tiếp xúc với ngoại vật. Chúng có hình tướng do tứ đại hợp thành, có thể thấy được, chỉ được, rờ mó được. Duy thức học liệt chúng về nội căn sắc pháp. Nội căn sắc pháp này có thể phân tách ra làm hai phần: phù trần căn và tịnh sắc căn. Phù trần căn là chỉ cho hình tướng thô phù hiện ra bên ngoài, như tròng mắt, vành tai, lưỡi đỏ v.v... Còn tịnh sắc căn là chỉ cho phần ẩn phục của năm căn, tức là phần ứng dụng, phần hoạt động, phần sống của năm căn. Nói một cách rõ ràng đơn giản hơn, tức là những dây thần kinh hệ của con người vậy. Phù trần thì thô thiển, tịnh sắc lại tế ẩn. Nếu hai phần này rời nhau, năm căn sẽ vô dụng.

e) Ý căn: Tức là bộ phận để cho sự phân biệt phát sinh, tức là thức thứ Bảy. Phần này rất tinh tế thuộc về phần tinh thần, cho nên không có hình sắc như năm căn trước.

2. Sáu trần

Trần nghĩa đen là bụi. Bụi thì nhơ nhớp luôn luôn dời đổi lăng xăng, tụ tán không chừng. Nghĩa bóng, trần tức là chỉ cho phần vật chất, cảnh vật chung quanh con người. Sáu trần là: sắc trần, thanh trần, hương trần, vị trần, xúc trần và pháp trần.

a) Sắc trần: Là màu sắc, đường nét hình dáng, những gì mà mắt có thể thấy được.

b) Thanh trần: Là tiếng do vật hữu hình hay vô hình phát ra, nghĩa là những tiếng mà tai nghe được.

c) Hương trần: Là mùi do vật hữu hình hay vô hình bốc lên, tỏa ra, vật mà mũi ngửi được.

d) Vị trần: Là chất trong vật hữu tình hay vô tình, vật mà lưỡi nếm được.

đ) Xúc trần: Là những thứ mềm, cứng, trơn, nhám... của vật hữu tình hay vô tình, những vật mà thân tiếp xúc được.

e) Pháp trần: Là những hình ảnh, màu sắc, hương vị... trừu tượng của năm trần lưu lại sau khi đã được năm căn duyên, chính là cảnh bị duyên của ý căn. Màu sắc tiếng tăm, hương vị ở đây không phải là vật thật của ngoại cảnh mà chỉ là những hình bóng, âm vang... của ngoại cảnh sau khi đã lọt qua năm giác quan và đang bị ý căn duyên.

Chúng ta có thể làm một thí dụ thô thiển sau đây cho dễ hiểu:

Sắc trần dụ như cảnh vật bên ngoài.

Nhãn căn dụ như cái máy quay phim.

Pháp trần dụ như những hình ảnh đã giữ được trong cuốn phim.

Ý căn dụ như người xem hình trong cuốn phim chiếu lên.

Có thể làm một thí dụ thứ hai sau đây:

Thanh trần dụ như các tiếng hát của một ca sĩ.

Nhĩ căn dụ như cái máy ghi âm.

Pháp trần dụ như cuốn băng nhựa đã ghi âm.

Ý căn dụ như người nghe tiếng do cái máy phát ra.

3. Sáu thức

Thức là sự phân biệt, hiểu biết, phán đoán do sáu căn tiếp xúc với sáu trần mà phát sinh. Nó thuộc về tâm pháp (vô hình). Sáu thức là: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức.

a) Nhãn thức: Là sự phân biệt, hiểu biết do nhãn căn tiếp xúc với sắc trần mà phát sinh.

b) Nhĩ thức: Là sự phân biệt hiểu biết do nhĩ căn tiếp xúc với thanh trần phát sinh.

c) Tỷ thức: Là sự phân biệt hiểu biết do tỷ căn tiếp xúc với hương trần mà phát sinh.

d) Thiệt thức: Là sự phân biệt do thiệt căn tiếp xúc với vị trần mà phát sinh.

đ) Thân thức: Là sự phân biệt, hiểu biết do thân căn tiếp xúc với xúc trần mà phát sinh.

e) Ý thức: Là sự phân biệt, hiểu biết, phê phán do ý căn tiếp xúc với pháp trần mà phát sinh.

Sáu thức như một hội đồng giám khảo của cuộc thi văn nghệ, nữ công và gia chánh. Hội đồng này gồm có sáu người: một ông chủ tịch (ý thức) và năm hội viên chuyên môn về năm ngành:

• Một người chuyên về màu sắc và hình ảnh.
• Một người chuyên về âm thanh.
• Một người chuyên về mùi hương.
• Một người chuyên về chất vị.
• Một người chuyên về xúc giác.

Năm hội viên này sau khi phân tách, phê phán rồi, liền trình sự nhận xét của mình lên ông chủ tịch. Ông này thu góp tất cả những nhận xét của năm hội viên, làm tổng kết và tuyên bố kết quả của cuộc thi ấy.

1. Quán sát sự liên hệ giữa căn, trần và thức

Căn là nội sắc, chúng có quan hệ mật thiết. Căn là phần chủ động, có khả năng duyên được với trần, còn trần là phần bị động "được duyên" với căn. Nhờ có phù trần căn và tịnh sắc căn, nên con người mới có thể nhận biết các cảnh vật chung quanh trong sự sống hằng ngày.

Nếu không có căn, dĩ nhiên không có thức, thì con người không phải là con người. Họ không sáng tác, xây dựng, cải cách, tiến hóa, và thế giới này phải là thế giới "chết", mờ mịt không có ý nghĩa. Nếu không có trần, con người cũng không sống nổi. Ngoại cảnh là trường hoạt động dạy khôn dạy khéo cho con người và làm cho con người có ý thức về cuộc sống.

Thức lại tác động vào căn và trần làm cho cuộc sống càng thêm tiến bộ. Ba thứ này ảnh hưởng lẫn nhau như cây quẹt, chất điện và đốm lửa. Sự liên quan này chứng minh sự không độc lập của sắc pháp và tâm pháp. Mười tám giới này gồm cả thế giới và nhân sinh. Một khi chúng đã không tự lập, thì không có một vật gì, kể cả con người, cả cái ngã, lại có thể biệt lập, thuần nhất được.

2. Quán sát sự giả dối của căn, trần và thức

Chúng ta quán sát xem cái ngã có thể có trong một phần nào của căn, trần và thức chăng?

a) Sáu căn là ngã chăng? Bản chất sáu căn chính là một khối xương da máu thịt, hợp lại có trật tự. Mà đã là thịt da, xương máu thì không có gì là bền bỉ. Từ "khi trắng răng đến thuở bạc đầu", con người đã mấy lần thay đổi. Sau một trăm năm, thể xác ấy sẽ còn lại gì ngoài "nắm cỏ khâu xanh rì"?

Nếu cái ngã ở nơi mắt, thì năm căn kia không phải là ngã. Lần lượt xét, chúng ta không thể nói được cái ngã ở một phần nào trong sáu căn.

Nếu cho rằng sáu căn đều là ngã, thì thành ra con người có đến sáu cái ngã. Điều này không thể công nhận được.

Nếu bảo do sáu căn hòa hợp mà có cái ngã, thì trái với định nghĩa cái ngã là thuần nhất, bất biến. Cái gì do nhiều thứ hợp lại đều là không thật, là giả hợp. Do đó, Duy thức học bảo "nhân vô ngã".

b) Sáu trần là ngã chăng? Căn đã không tự tại thì trần làm sao đứng vững. Nếu "ngã" nằm trong sắc, thì thế giới phải không có sự đổi trắng thay đen. Nhưng hoa nở rồi tàn, bãi bể biến thành vườn dâu, cuộc đổi thay đã bày rành rành ra đó. Thanh không bao giờ tự nhiên mà có, nó là pháp hữu vi, có tạo tác nên vô thường. Hương, vị, xúc, pháp cũng đều là vô thường, vô ngã như sắc, thanh cả.

c) Sáu thức là ngã chăng? Thức là do căn và trần đối nhau mà thành. Theo Duy thức học, nhãn thức sanh khởi được là nhờ chín duyên:

1. Không: Khoảng trống cách biệt giữa căn và cảnh.
2. Minh: Ánh sáng (mặt trời, đèn...).
3. Căn: Chỗ nương tựa của thức.
4. Cảnh: Sự vật mà căn duyên được.
5. Tác ý: Sự mong muốn được thấy.
6. Phân biệt y: Chỗ nương để phân biệt (ý thức thứ sáu).
7. Nhiễm tịnh y: Thức thứ bảy (tiềm thức).
8. Căn bản y: Thức thứ tám (A-lại-da thức).
9. Chủng tử: Bản năng phát sinh.

Xét từ trong đến ngoài, nhãn thức không có mảy may gì là chân thật cả. Các thức khác như nhĩ thức (8 duyên), tỷ, thiệt, thân (7 duyên), ý thức (5 duyên) cũng đều không thật, vô ngã như sáu căn và sáu trần.

Tóm lại, từ căn thân cho đến thế giới đều không thật có, không thật ngã. Hành tướng do nhân duyên hòa hợp thì có, nhưng thật thể thì hoàn toàn không.