Bài Thứ 11 - Chương Viên Giác

XI. CHƯƠNG VIÊN GIÁC

Chương này đưa người học từ phần lý sang phần sự. Sau khi Phật đã chỉ rộng nhiều phương tiện để nhập Viên Giác thanh tịnh, Ngài Viên Giác Bồ Tát hỏi thẳng hai việc rất thực tế: nếu chúng sanh đời sau chưa được khai ngộ thì phải an cư tu tập ra sao, và trong ba pháp quán thanh tịnh nên bắt đầu từ pháp nào trước.

Vì thế, toàn chương không đi xa vào lý luận, mà tập trung vào nề nếp tu trì: lập đạo tràng, sám hối, an cư ba tháng, thái độ trước các cảnh giới phát sinh trong lúc dụng công, và cách thực hành ba pháp Chỉ, Quán, Thiền na cho đúng hướng.

1. Ngài Viên Giác Bồ Tát hỏi Phật

Khi ấy Ngài Viên Giác Bồ Tát từ trong đại chúng đứng dậy, đi quanh bên hữu của Phật ba vòng, đảnh lễ rồi quỳ thẳng chắp tay bạch rằng: Phật đã vì đại chúng nói rộng những phương tiện nhập Viên Giác thanh tịnh, khiến chúng sanh đời sau được lợi ích lớn.

Nhưng Ngài còn hỏi sâu hơn cho người tu thực hành: sau khi Phật nhập diệt, nếu chúng sanh đời sau chưa được khai ngộ thì phải an cư như thế nào để tu tập cảnh giới Viên Giác thanh tịnh này? Và trong ba pháp quán thanh tịnh, phải tu pháp nào trước? Ngài thưa hỏi như vậy ba lần rồi lui về chỗ cũ.

LƯỢC GIẢI

Câu hỏi của Ngài gom lại thành hai đầu mối rất rõ: an cư ra sao và tu ba pháp quán thế nào. Nếu chương Tịnh Chư Nghiệp Chướng chú trọng phá chướng, chương Phổ Giác chú trọng chọn thầy và sửa bệnh, thì đến chương Viên Giác, phần hỏi đáp nghiêng mạnh về cách tổ chức công phu cho hành giả đang thật sự muốn tu.

Điểm này cũng nhắc người học rằng Viên Giác không phải chuyện hiểu một lần là xong. Cũng như lau gương phải lau nhiều lần mới sạch bụi, người tu phải có công phu liên tục thì tánh sáng mới hiện tròn đầy.

2. Phật khen Ngài Viên Giác Bồ Tát

Đức Thế Tôn khen Ngài Viên Giác Bồ Tát rằng: “Hay lắm và quý lắm”. Vì câu hỏi này không chỉ lợi ích cho đại chúng hiện tại, mà còn là một sự bố thí lớn cho chúng sanh đời sau đang cần đường tu rõ ràng. Phật dạy mọi người lắng nghe, vì Ngài sẽ chỉ bày các phương tiện tu hành cụ thể.

LƯỢC GIẢI

Phật khen vì chỗ hỏi đã chạm đúng nhu cầu của người tu thực tế. Nhiều người không thiếu lý thuyết, mà thiếu cách bắt tay vào công phu. Chương này vì vậy giống như một bản hướng dẫn nhập thất và hành trì, không phải chỉ là phần giải thích giáo nghĩa.

3. Phật dạy pháp an cư

3.1. Nếu bận duyên sự thì tùy phận quán sát

Phật dạy rằng khi Phật còn tại thế, sau khi nhập diệt, hay đến đời mạt pháp, nếu có chúng sanh đủ căn tính Đại thừa, tin tâm Viên Giác của Phật và phát tâm tu hành, nhưng đang bận việc chùa hoặc những duyên sự khác, không thể chuyên nhập đạo tràng, thì vẫn không được bỏ tu. Hành giả phải tùy phận của mình mà tư duy và quán các pháp môn Phật đã dạy trước đó.

3.2. Nếu không bận thì lập đạo tràng và định thời kỳ

Nếu không bị các duyên khác ràng buộc, hành giả nên lập đạo tràng và chia thời kỳ tu tập. Trường kỳ là 120 ngày, trung kỳ là 100 ngày, đoản kỳ là 80 ngày. Trong tịnh thất phải trang nghiêm bằng tràng phan, hương và hoa để giúp tâm sanh kính trọng và nhiếp niệm.

Nếu Phật còn tại thế thì hành giả chánh tâm nhớ nghĩ Đức Phật. Nếu Phật đã nhập diệt, thì nên an trí tượng Phật để mắt nhìn, tâm tưởng nhớ và giữ lòng cung kính như đang trực tiếp đối trước Phật.

LƯỢC GIẢI

Phật dạy hai lối rất cân bằng. Nếu đang gánh việc chùa hoặc duyên sự, người tu không cần ép mình phải nhập thất cho bằng được, nhưng cũng không được bỏ rơi công phu. Còn nếu đủ duyên, thì nên nghiêm túc lập đạo tràng, định thời khóa và dồn sức tu tập.

Chỗ này cho thấy đạo không tách đời sống ra khỏi thực hành. Quan trọng không phải hình thức gò ép, mà là biết tùy hoàn cảnh để giữ công phu liên tục mà không buông lung.

4. Phật dạy 21 ngày đầu ở trong tịnh thất

Phật dạy trong 21 ngày đầu, hành giả phải chí thành lễ kính danh hiệu chư Phật mười phương và chuyên tâm sám hối. Nếu trong thời gian ấy xuất hiện những điềm lành khiến thân tâm nhẹ nhàng, thư thái, thì đó là dấu hiệu khinh an. Sau 21 ngày đầu, hành giả mới chuyên nhiếp vọng niệm để bước sâu vào công phu.

LƯỢC GIẢI

Người mới tu thường muốn đi thẳng vào định huệ, nhưng Phật dạy phải bắt đầu bằng sám hối và thanh lọc thân tâm. Cũng như cái chén phải rửa sạch mới đựng được đề hồ, hành giả phải làm sạch nghiệp chướng và thói quen thô trước khi mong vào chỗ an định sâu.

Những cảnh tốt như chiêm bao thấy Phật hay cảm nhận ánh sáng, nhẹ nhàng chỉ là trợ duyên, không phải cứu cánh. Giá trị chính của 21 ngày đầu là làm cho thân tâm lắng xuống và đủ sức bước vào giai đoạn tu tập nghiêm mật hơn.

5. Phật dạy an cư 3 tháng theo Bồ Tát thừa

5.1. An trụ nơi hạnh thanh tịnh của Bồ Tát

Nếu nhằm đúng mùa an cư ba tháng đầu hạ, hành giả phải an trụ nơi hạnh thanh tịnh của Bồ Tát, tâm lìa tư tưởng Thanh văn và không nương vào đồ chúng. Nghĩa là tuy sống giữa hoàn cảnh tu tập, nhưng tâm phải đặt trên lý tưởng Đại thừa, không co rút vào lối giải thoát riêng mình.

5.2. Phát nguyện lấy Đại Viên Giác làm già lam

Đến ngày an cư, hành giả phải đối trước Phật phát nguyện tu theo hạnh tịch diệt của Bồ Tát thừa, an trụ nơi thật tướng, lấy Đại Viên Giác làm già lam, lấy Bình đẳng tánh trí hay tự tánh Niết bàn làm chỗ an cư của thân tâm. Ở đây, đạo tràng không còn bị giới hạn hoàn toàn bởi chỗ ở vật lý, mà được đặt trên nền của lý tánh.

Lấy Đại Viên Giác làm già lam, lấy tự tánh Niết bàn làm chỗ an cư, đó là tinh thần an cư của Bồ Tát thừa.

5.3. Mãn an cư thì ra vào vô ngại

Hành giả thỉnh mười phương chư Phật và chư Bồ Tát cùng làm pháp an cư trong ba tháng, vì một nhân duyên lớn là tu Bồ Tát hạnh và cầu chứng Vô thượng Diệu giác. Khi mãn ba thời kỳ ấy rồi thì tùy ý ra vào vô ngại. Đây gọi là Bồ Tát thị hiện an cư.

LƯỢC GIẢI

Đoạn này cho thấy an cư của Bồ Tát thừa vừa có hình thức, vừa có nội dung sâu hơn hình thức. Không phải chỉ ở yên trong một chỗ, mà là lấy Viên Giác làm chùa, lấy thật tướng làm nền, lấy hạnh Đại thừa làm tâm niệm xuyên suốt.

Phần lược giải trong bản gốc còn nhấn mạnh chỗ chuyển thức thành trí khi hành giả an trụ nơi Viên Giác:

• Năm thức trước chuyển thành Thành sở tác trí.
• Thức thứ sáu chuyển thành Diệu quan sát trí.
• Thức thứ bảy chuyển thành Bình đẳng tánh trí.
• Thức thứ tám chuyển thành Đại viên cảnh trí.

Nói gọn, khi không còn chấp ngã và không còn bị cảnh chi phối, chỗ vận hành của tâm thức dần đổi từ mê sang giác. Đây là phần nói rõ chiều sâu của việc “an cư nơi Viên Giác”, chứ không chỉ là giữ chỗ ở cố định.

6. Khi thấy thắng cảnh, chớ nên chấp trước

Phật dạy rằng trong ba thời kỳ tu tập, nếu hành giả thấy những thắng cảnh hiện ra mà không đúng như điều mình đã nghe học từ Phật, từ thiện tri thức hay từ kinh dạy, thì quyết không nên chấp thủ. Dù cảnh ấy có vẻ tốt đẹp, lạ thường hay làm mình vui mừng, vẫn phải giữ sự tỉnh táo.

LƯỢC GIẢI

Đây là lời cảnh tỉnh rất thực tế. Người tu khi dụng công có thể gặp nhiều hiện tượng khác thường, nhưng nếu thấy gì cũng tin, gì cũng nắm, thì rất dễ rơi vào lưới ma. Tiêu chuẩn kiểm chứng không phải cảm giác mạnh hay yếu, mà là có đúng với chánh pháp đã nghe học hay không.

Nói cách khác, nghe, hiểu, tu, chứng phải ăn khớp với nhau. Nếu cái chứng hiện ra đi ngược với điều mình đã học đúng từ Phật pháp, thì càng lạ càng phải dè chừng.

7. Tu Chỉ (Xa ma tha)

7.1. Giữ chỗ chí tịnh, không khởi vọng niệm

Người tu pháp Chỉ trước hết giữ chỗ rất yên lặng, không khởi vọng niệm nhớ nghĩ. Khi sự yên lặng ấy đi đến chỗ sâu, trí giác dần hiện ra. Từ chỗ một thân được lặng, hành giả dần cảm được sự thanh tịnh lan rộng đến cả một thế giới.

7.2. Trí giác mở rộng theo độ sạch của tâm

Khi trí giác hiện khắp một thế giới, nếu trong thế giới ấy có một chúng sanh khởi một niệm, hành giả cũng đều biết. Sự biết ấy không phải do suy luận mà do giác tánh đã mở rộng theo mức độ thanh tịnh của tâm. Nhưng ngay tại đây, Phật vẫn nhắc: nếu cảnh giới ấy không đúng với chỗ nghe học chân chính, thì không được chấp thủ.

LƯỢC GIẢI

Pháp Chỉ lấy sự lặng làm nền. Khi vọng niệm lắng, huệ giác mới có chỗ phát ra. Bản gốc diễn tả rất mạnh: toàn thế giới như nằm trong giác tánh của hành giả, nên niệm khởi ở đâu cũng có thể biết.

Dù vậy, điều quan trọng hơn cả thần kỳ của cảnh giới là sự không chấp trước. Phật không dạy người tu chạy theo cái biết rộng lớn, mà dạy dùng nó như dấu hiệu để tiếp tục giữ chánh niệm và tránh rơi vào tà cảnh.

8. Tu Quán (Tam ma bát đề)

8.1. Nhớ tưởng chư Phật và Bồ Tát

Người tu pháp Quán trước hết phải nhớ tưởng mười phương chư Phật và các vị Bồ Tát, rồi y theo các pháp môn Phật đã dạy mà siêng năng tuần tự tu hành. Công phu này không nóng vội, mà đi bằng sức quán chiếu, ghi nhớ và huân tập liên tục.

8.2. Phát nguyện rộng lớn, huân tập thành chủng tử

Trong lúc tu Quán, hành giả thành tựu tam muội và phát nguyện rộng lớn để huân tập thành chủng tử lành. Nếu có cảnh giới gì hiện ra mà trái với sự nghe học đúng pháp, cũng không nên chấp thủ.

LƯỢC GIẢI

Pháp Quán nhấn mạnh phần chiếu soi và phát nguyện. Không chỉ nhìn các pháp bằng trí, mà còn lấy đại nguyện làm sức đẩy cho công phu. Điều này giúp người tu không rơi vào khô cứng, chỉ chăm phần yên lặng mà thiếu sức sống của tâm Bồ Tát.

Tuy là pháp Quán, nguyên tắc vẫn không đổi: cảnh nào trái chánh pháp thì không nhận bừa. Huệ phải đi cùng chánh kiến thì mới không bị lạc.

9. Chỉ quán song tu (Thiền na)

9.1. Bắt đầu từ pháp sổ tức

Nếu muốn tu Thiền na, hành giả trước hết phải dùng pháp sổ tức, tức đếm hơi thở. Nhờ điều hòa hơi thở mà tâm được yên, và nhờ tâm yên mà khả năng quán sát các niệm trở nên sáng rõ.

9.2. Thấy rõ niệm sanh, trụ, dị, diệt

Khi công phu tiến lên, hành giả biết rõ từng niệm lúc sanh, trụ, dị, diệt, phân biệt được ranh giới và số lượng của chúng, không chỉ trong lúc tĩnh tọa mà cả trong bốn oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi. Cái biết ấy trở nên rõ ràng như mắt thấy sự vật. Nếu khi tu có cảnh gì không đúng với chỗ nghe học, vẫn không được chấp thủ.

LƯỢC GIẢI

Thiền na là chỗ Chỉ và Quán đi chung. Sổ tức giúp tâm lặng, còn sự nhận biết sanh trụ dị diệt của từng niệm là phần quán. Nhờ vậy hành giả không rơi vào chỉ an tĩnh mà mờ mịt, cũng không rơi vào chỉ quan sát mà tâm tán loạn.

Đây cũng là phần trả lời trực tiếp câu hỏi “nên tu pháp nào trước”. Theo mạch giải thích trong bản gốc: trước tu Chỉ, kế tu Quán, sau tu Chỉ Quán song tu.

10. Tóm tắt

Phật kết lại rằng nếu chúng sanh đời mạt pháp muốn cầu đạo mà vì nghiệp chướng nặng, căn tánh ám độn nên tu khó thành, thì phải siêng năng sám hối, thường mong đoạn trừ các phiền não như thương ghét, tật đố, dối nịnh và luôn cầu quả vị cao thượng.

Đối với ba pháp quán thanh tịnh này, hành giả có thể tùy sức mà tu một pháp. Nếu pháp này chưa thành tựu thì đổi sang pháp khác, nhưng điều cốt yếu là chớ thối tâm buông bỏ.

LƯỢC GIẢI

Đoạn tóm tắt rất thực tế và giàu tính khích lệ. Phật không đòi người căn cơ chậm phải làm giống người căn cơ bén, nhưng cũng không cho phép lấy căn cơ chậm làm lý do để bỏ cuộc. Chưa thành ở cửa này thì chuyển sang cửa khác, miễn là tiếp tục bước tới.

11. Phật nói bài kệ tóm lại các nghĩa trên

Đức Thế Tôn dùng bài kệ để gom toàn bộ ý chính của chương: phải lập thời kỳ tu tập, 21 ngày đầu sám hối, về sau chánh niệm công phu; nếu thấy cảnh trái chỗ nghe thì không chấp; ba pháp Chỉ, Quán và Thiền na là ba cửa thanh tịnh để người cầu đạo nương vào.

LƯỢC GIẢI

Bài kệ chốt lại ba điều: phải có khuôn phép tu tập, phải giữ chánh kiến trước mọi cảnh giới, và phải bền chí với ba cửa công phu thanh tịnh. Nếu căn cơ chậm, đường thoát không phải bỏ cuộc mà là quay lại sám hối cho sạch chướng rồi tiếp tục đi.