Bài Thứ 6 - 1. Luật tông, 2. Tịnh Độ tông, 3. Thiền tông

I. DUYÊN KHỞI LẬP TÔNG

Tông này dùng luật làm chỗ căn cứ nên gọi là Luật tông. Đức Phật khi còn tại thế, tùy căn cơ, tùy hoàn cảnh mà chế ra nhiều loại giới luật để răn dạy đệ tử, hóa độ chúng sinh. Sau khi Ngài nhập Niết bàn, các đệ tử của Ngài, như Ngài Ưu-Ba-Ly là vị tinh thông về giới luật, đứng trên pháp tọa trong kỳ kết tập kinh điển lần thứ nhất, đã tụng đọc lại những giới luật mà Đức Phật đã chế ra. Lần kết tập này chưa biên chép thành kinh điển, nên Ngài Ưu-Ba-Ly phải đọc đi đọc lại đến 80 lần, đến nỗi mỗi người trong hội đều thuộc lòng. Do đó mới có tên là “Bát thập tụng luật”.

Về sau, tuần tự theo thời gian, nguyên thủy Phật giáo lần hồi chia ra làm nhiều nhánh hay bộ phái. Mỗi bộ phái đều theo một bộ luật riêng. Trong số các bộ luật này, những bộ được nói đến và áp dụng nhiều nhất là: Thập tụng, Tứ phần, Tăng kỳ và Ngũ phần.

Những bộ luật này được truyền sang Trung Hoa và được phiên dịch ra Hán văn. Đến đời Đường, ngài Trí Thủ Luật sư chú giải các bộ ấy; và đệ tử của ngài là Đạo Tuyên Luật sư nhận thấy trong các bộ ấy, bộ luật Tứ phần là thích hợp với căn cơ người Trung Hoa, nên đã căn cứ vào luật này để lập ra Luật tông. Ngài Đạo Tuyên là người ở Chung Nam Sơn, nên người đời gọi tông này là “Chung Nam Sơn” để phân biệt với các Luật tông khác như của các ngài Pháp Lệ bên phái Hữu tướng bộ hay ngài Hoài Tố ở Đông Tháp.

Trong các Luật tông này, chỉ có Luật tông của ngài Chung Nam Sơn là thịnh hành hơn hết và được truyền bá cho đến bây giờ, vì nó trung hòa cả Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa.

II. TÔNG CHỈ VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LUẬT TÔNG

Phàm một tổ chức hay một công việc gì đúng đắn cũng đều phải tuân theo những quy luật nhất định. Hơn tất cả, sự tu hành lại càng phải tuân theo những giới luật nghiêm minh. Như chúng ta đã biết trong phần giáo lý căn bản, nghiệp là động lực chính của vũ trụ nhân sinh. Nghiệp định đoạt tất cả đời sống chúng ta. Nghiệp có ba loại: nghiệp của hành động, nghiệp của lời nói và nghiệp của ý nghĩ. Nếu những nghiệp ấy được thanh tịnh, không tạo ra các điều ác, thì ta không thọ quả báo sinh tử luân hồi. Không có quả báo sinh tử luân hồi thì tất nhiên là được giải thoát.

Muốn các nghiệp được thanh tịnh thì ta phải giữ gìn giới luật. Đây chính là một phương pháp tu hành rất thiết thực và rất hiệu nghiệm đối với Phật tử chúng ta:

• Giữ giới không sát nhân hại vật thì hiện tại không làm người hung dữ, khỏi bị tù tội; về sau khỏi bị đọa trong ba đường dữ và khỏi bị người giết hại.
• Giữ giới không trộm cướp thì hiện thời làm người lương thiện, khỏi bị giam cầm xiềng xích; đời sau không mắc quả báo bị người giật của cướp nhà.
• Giữ giới không tà dâm thì hiện thời thành người tốt, gia đình mình và người không bị rầy rà, đánh đập, khổ sở vì ghen tuông.
• Giữ giới không nói dối, không nói láo xược, thêu dệt, thêm bớt, đâm thọc, không nói hung ác và thô tục thì không bị người khinh khi, lại được sự kính trọng.
• Giữ giới không cờ bạc, hút xách, rượu chè thì khỏi mất tiền, thiếu nợ, khỏi say sưa làm điều tội lỗi và khỏi bị người khinh bỉ, trí tuệ tăng trưởng.

Nói một cách tổng quát, giữ một giới là ngăn ngừa được một điều tội lỗi và thêm được một điều lành; giữ nhiều giới là ngăn ngừa được nhiều điều tội lỗi và thêm được nhiều điều lành. Bởi thế nên giữ giới luật là phương pháp tu không xa thực tế và rất cần thiết cho các Phật tử cầu đạo giải thoát.

Nhờ giữ “giới luật”, không làm các việc tội lỗi, nên tâm được “định”; do tâm định nên phát ra “trí huệ sáng suốt”. Nhờ có trí huệ sáng suốt nên phá trừ được vô minh si ám, và được minh tâm kiến tánh thành Phật.

Người tu tại gia có giữ giới mới thành Phật tử chân chính. Người xuất gia thọ Sa-di, có giữ giới mới phải là chân tu. Thầy Tỳ-kheo có giữ giới mới phải là Tỳ-kheo thanh tịnh. Bồ Tát có giữ giới mới phải là chân Bồ Tát. Bởi thế nên trong ba món vô lậu học là giới, định, huệ thì “giới” đứng đầu tất cả.

Tông này sở dĩ lập ra là nhằm vào lợi ích thiết thực và chín chắn của giới luật như đã trình bày ở trên.

III. CÁC LOẠI GIỚI LUẬT

Giới luật có nhiều loại từng bậc, tùy theo căn cơ, tùy theo giới tu sĩ và tùy theo sự phát nguyện của người tu hành mà áp dụng. Nhưng nói một cách tổng quát thì giới luật có thể phân chia làm hai loại lớn là: giới luật của Đại Thừa và giới luật của Tiểu Thừa.

Những giới luật nào có tính cách tiêu cực, tự lợi, chỉ có mục đích chính là tránh tội lỗi cho riêng mình thì thuộc về giới Tiểu Thừa. Những giới như: Ngũ giới, Bát quan trai giới, Sa-di giới, Sa-di-ni giới, Thức-xoa-ma-na, Tỳ-kheo giới và Tỳ-kheo-ni giới là những giới thuộc về phái Tiểu Thừa.

Những giới luật nào có tính cách tích cực, nhắm vào mục đích lợi tha hơn tự lợi thì thuộc về Đại Thừa giới. Những giới thuộc về Đại Thừa như 10 giới trọng, 48 giới khinh của Bồ Tát, hay Tam tụ tịnh giới gồm: Nhiếp luật nghi giới, Nhiếp thiện pháp giới và Nhiêu ích hữu tình giới.

Nếu đứng về phương diện hành trì mà phân loại, giới luật có thể chia làm hai phần lớn: một phần thuộc về chỉ trì, nghĩa là ngăn dứt ác nghiệp; một phần thuộc về tác trì, tức hành động theo thiện nghiệp.

Giới Tỳ-kheo và Tỳ-kheo-ni trên đây gọi là Cụ túc giới, nghĩa là những giới đem lại cho người thọ vô lượng giới hạnh, phước đức. Nhưng 250 hay 348 giới chưa phải là nhiều. Đó chỉ là những giới tóm thâu các giới luật chính làm giềng mối cho sự trì phạm mà thôi. Nếu kể cho hết giới luật thì về lượng sánh đồng hư không, về cảnh lại lan khắp cả pháp giới.

Vì sao Phật lập ra nhiều giới luật như thế? Vì mỗi một giới là ngăn ngừa một tội lỗi, mà con người chúng ta là phàm phu, từ tâm niệm cho đến hành vi có không biết bao nhiêu điều tội lỗi, nên phải có vô số giới luật để ngăn ngừa.

Về tác trì thì gồm có 20 kiền độ. Kiền độ nghĩa là phẩm loại, điều luật. Trong đó có các nội dung như: Thọ giới kiền độ, Thuyết giới kiền độ, An cư kiền độ, Tự tứ kiền độ v.v... Sự chia ra chỉ trì và tác trì là cốt để dễ phân biệt trong khi giữ giới; chứ thật ra nói một cách rốt ráo thì trong “chỉ” có “tác”, trong “tác” có “chỉ”, không thể nói một cách dứt khoát được.

IV. CÁC DANH TỪ VÀ PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH

Giới luật của Phật chế ra rất nhiều; do đó danh từ chuyên môn và cách thức giữ giới cũng rất phức tạp. Muốn giữ giới được kết quả, trước tiên phải hiểu những điểm cốt lõi sau đây.

V. KẾT LUẬN

Mục đích của giáo pháp mà Đức Phật chỉ bày cho chúng ta là minh tâm, kiến tánh và thành Phật. Tất cả các tông phái, mặc dù có chủ trương và đặc điểm khác nhau, nhưng mục đích cuối cùng đều là một: giác ngộ và thành Phật.

Luật tông cũng không đi ra ngoài mục đích trên, mặc dù phương pháp có khác. Phần nhiều các tông khác thì phải hiểu rồi mới tu; Luật tông trái lại chủ trương: hãy tu đi rồi sẽ hiểu; hãy giữ gìn giới luật cho nghiêm chỉnh, thì tâm sẽ định tĩnh, thanh tịnh; tâm đã thanh tịnh thì trí huệ sẽ sáng suốt, chân tâm sẽ hiện bày, Phật tánh sẽ phát lộ.

Đó là một chủ trương rất thiết thực mà kết quả lại chắc chắn. Những kẻ học rộng biết nhiều mà không giữ giới cũng chẳng khác gì ngọn đèn trước gió, có thể sáng lắm nhưng không biết sẽ tắt khi nào. Trái lại, người học ít biết hẹp mà giữ giới một cách chân thành thì cũng như ngọn đèn có ống khói: khi mới thắp thì lâu, nhưng không tắt thì càng cháy lâu càng sáng tỏ.

Vì những lý lẽ trình bày ở trên, Luật tông đều thích hợp với mọi căn cơ, nhất là với những căn cơ chậm lụt. Tấm gương Ngài Ưu-Ba-Ly là minh chứng hùng hồn cho sức mạnh của giới luật: địa vị xã hội thấp kém, căn trí bình thường, nhưng nhờ nghiêm trì giới luật mà trở thành bậc hiền thánh.

I. DUYÊN KHỞI LẬP TÔNG

Tịnh độ căn cứ vào những kinh điển gì để thành lập? Kinh điển mà Tịnh độ tông y cứ rất nhiều; ở đây chỉ xin nêu một số bộ kinh căn bản thường được nói đến:

• Kinh Vô Lượng Thọ: chép lại 48 lời thề nguyện của Đức A-Di-Đà khi còn là vị Tỳ-kheo tên Pháp Tạng.
• Kinh Quán Vô Lượng Thọ: chép rõ 16 pháp quán và 9 phẩm để dạy người cầu được vãng sanh về cõi Tịnh độ.
• Kinh Tiểu Bổn A-Di-Đà: lược tả thế giới Cực Lạc trang nghiêm để khiến người phát lòng ham mộ và tu theo pháp môn trì danh niệm Phật.

Ba kinh trên thường được cổ nhân gọi là “Ba kinh Tịnh độ”. Ngoài ra còn có các kinh khác như: Kinh Bửu Tích, Kinh Đại Bổn A-Di-Đà, Kinh Ban Châu Niệm Phật, Kinh Bi Hoa, Kinh Phương Đẳng, Kinh Hoa Nghiêm v.v...

Giáo điển về Tịnh độ truyền qua Trung Hoa rất sớm, nhưng đến đời Đông Tấn, nhờ ngài Huệ Viễn Đại sư ra công hoằng hóa nên tông này mới bắt đầu thịnh hành. Ngài là vị Tổ đầu tiên ở Trung Hoa. Sau đó, các vị đạo sư danh tiếng như ngài Đàm Loan, ngài Đạo Xước, ngài Thiện Đạo v.v... đều dùng pháp môn này mà tu chứng, hóa độ rất nhiều người và mãi lưu truyền cho đến ngày nay.

II. BỐN CÕI TỊNH ĐỘ

Tịnh độ không phải chỉ có một cõi, mà có rất nhiều cõi. Đứng về phương diện phân tích, từ tế đến thô, có thể chia làm bốn cõi Tịnh độ sau đây:

III. BA YẾU TỐ ĐỂ CẦU SANH TỊNH ĐỘ

Muốn được vãng sanh về cõi Tịnh độ nói trên, hành giả phải chuẩn bị ba yếu tố sau đây là: Tín, Nguyện và Hành. Ba yếu tố này thường được gọi là ba món tư lương. Nếu thiếu một món nào thì hành giả cũng không thể tu hành có kết quả được.

IV. PHƯƠNG PHÁP TU VỀ TỊNH ĐỘ

Sau khi đã chuẩn bị đủ ba món tư lương Tịnh độ, chúng ta phải hạ thủ công phu ngay. Vẫn biết rằng pháp môn niệm Phật là một pháp môn rất giản dị, chỉ cần niệm Phật là đủ; nhưng niệm Phật cũng có nhiều cách. Dưới đây là năm phương pháp thường được nói đến:

Trong năm pháp niệm Phật trên đây, từ xưa đến nay, người tu Tịnh độ thường lựa pháp môn trì danh là một pháp môn dễ hạ thủ công phu, hành giả ở trình độ nào, nơi nào hay lúc nào cũng đều có thể tu được. Đó là một pháp môn rất thù thắng.

V. LỢI ÍCH CỦA PHÁP NIỆM PHẬT

Lợi ích của pháp niệm Phật thật vô lượng vô biên, tựu trung có thể chia làm hai phần: lợi ích về Sự và lợi ích về Lý.

VI. SỰ QUY NGƯỠNG VÀ CẦU SANH VỀ TỊNH ĐỘ CỦA CÁC VỊ BỒ TÁT VÀ TỔ SƯ

Chúng ta đừng tưởng rằng pháp môn Tịnh độ là một pháp môn tầm thường, giản dị chỉ dành riêng cho những người căn trí thấp kém. Thật ra, mặc dù pháp môn này không đòi hỏi hành giả có một sức hiểu biết thâm sâu hay một trí óc thông minh xuất chúng, nhưng vì nó dễ tu dễ chứng, hiệu quả chắc chắn nên từ xưa đến nay rất nhiều vị Bồ Tát và Tổ sư đã thực hành pháp môn này để cầu sanh về Tịnh độ.

Ngài Văn Thù là vị Bồ Tát có trí tuệ tối thắng, thế mà Ngài cũng phát nguyện sanh về nước Cực Lạc của Phật A-Di-Đà. Các vị Bồ Tát như Ngài Phổ Hiền, Quán Âm, Đại Thế Chí cũng đều nguyện sanh về cõi Tịnh độ. Các vị Tổ ở các tông khác như Thiên Thân, Trí Giả, Hiền Thủ, Nguyên Chiếu, Mã Minh, Long Thọ v.v... cũng đều thực hành pháp môn Tịnh độ.

Sau nữa, các vị Đại sư danh tiếng ở Trung Hoa như Đàm Loan, Đạo Xước, Thiện Đạo, Thừa Viễn, Pháp Chiếu, Thiếu Khương, Tỉnh Am v.v... đều dùng pháp môn này để tự độ và độ tha, và lưu truyền cho đến ngày nay.

VII. KẾT LUẬN

Chúng ta đã biết qua tông chỉ, đặc điểm, phương pháp tu hành và giá trị của Tịnh độ tông. Đến đây, điều quan trọng là tự xét xem phương pháp tu này có thiết thực, lợi ích và có thích hợp với chúng ta không. Nếu nhận thấy nó không phù hợp, ta có thể chờ lựa chọn một phương pháp khác; nhưng nếu nhận thấy nó có giá trị thiết thực và lợi ích chắc chắn cho đời sống hiện tại và mai sau, thì không nên chần chừ nữa mà phải hạ thủ công phu ngay.

Thời gian vùn vụt trôi qua, chẳng chờ ai cả. Hãy chuẩn bị ngay ba món tư lương là Tín, Nguyện, Hành và tinh tấn thực hành các phương pháp niệm Phật. Với một thái độ thiết tha chân thành và một quyết tâm không thối chuyển, chúng ta chắc chắn sẽ niệm Phật đến chỗ nhất tâm bất loạn.

A. PHẦN MỞ ĐẦU

Thiền tông thuộc cả Đại Thừa và Tiểu Thừa. Cũng như bao nhiêu tông phái khác trong Phật giáo, vị khai sáng đầu tiên của Thiền tông vẫn là Đức Phật. Trước Ngài, sự tham thiền nhập định của các ngoại đạo không phải là không có. Nhưng đến Ngài, phương pháp thiền định mới đạt đến chỗ rốt ráo.

Như chúng ta đều biết qua lịch sử của Ngài, sau khi xuất gia, Đức Phật đã trải qua nhiều năm đi tìm đạo và tu khổ hạnh, nhưng vẫn chưa đạt được đạo quả như ý muốn. Ngài tự bảo cái đạo ấy không phải đi tìm đâu xa mà chính phải tìm trong trí huệ sáng suốt của Ngài. Và từ đó, luôn trong 49 ngày đêm dưới cội Bồ-đề, Ngài đã ngồi tham thiền nhập định cho đến khuya mùng 8 tháng Chạp âm lịch, lúc sao Mai vừa mọc thì Ngài minh tâm kiến tánh, chứng được đạo quả Bồ-đề. Đó là cuộc nhập định vô tiền khoáng hậu, mở đầu cho một pháp môn vô cùng hiệu nghiệm của đạo Bồ-đề.

Thiền tông là một tông phái của Phật giáo lấy pháp môn tham thiền nhập định làm căn bản tu hành. Chữ “Thiền” do chữ “Thiền-na” (Dhyāna) phiên âm ra, nghĩa là tịnh lự, tức lắng sạch các tư lự. Chữ “Định” nguyên tiếng Phạn là Samādhi, người Trung Hoa phiên âm là Tam-muội, nghĩa là tập trung tư tưởng vào một cảnh duy nhất không cho tán loạn.

Hợp hai chữ Thiền và Định, chúng ta có một nghĩa chung: tập trung tư tưởng vào một đối tượng duy nhất, không cho tán loạn, để cho tâm thể được vắng lặng, tâm dụng được sáng tỏ, mạnh mẽ, hầu quan sát và suy nghiệm chân lý.

Phương pháp thiền định có hai mặt lớn: tham cứu về lý thiền để cầu minh tâm kiến tánh, và tập trung tư tưởng để quan sát sáng tỏ một chân lý hay vấn đề nào đó như quán bất tịnh, quán từ bi. Có chỗ gọi là tu chỉ quán hay tu định huệ: chỉ là đình chỉ các vọng tưởng, quán là quan sát cho sáng tỏ.

B. CHỦ TRƯƠNG CỦA THIỀN TÔNG

Tất cả chúng sinh, trải qua bao đời kiếp phải trôi lăn trong biển khổ sanh tử luân hồi vì bị vô minh mê hoặc. Chúng ta hằng ngày bị thất tình, lục dục, bát phong xuy động, làm cho tâm tánh mờ ám; cũng như ngọn đèn bị thổi leo lét, không sáng tỏ được để phá tan cái hắc ám ở chung quanh. Đèn tâm của chúng ta không giờ phút nào chẳng bị gió lục trần làm chao động.

Vì đèn tâm chao động nên ánh sáng trí huệ không thể tỏa ra; và ánh sáng trí huệ không tỏ sáng nên không xé tan được mây vô minh hắc ám ở chung quanh và không chiếu soi chân lý của vũ trụ. Vậy hành giả muốn rõ chân lý của vũ trụ, muốn được minh tâm kiến tánh thành Phật, thì phải phá trừ mây vô minh ấy. Muốn phá trừ vô minh hắc ám, hành giả phải làm sao cho đèn trí huệ của mình được sáng tỏ. Muốn thế, hành giả phải tu thiền định. Tâm có định mới phát sinh trí huệ; trí huệ phát sinh mới phá trừ được vô minh.

Mới nghe qua chủ trương của Thiền tông, chúng ta thấy không có gì mới lạ và tưởng là dễ dàng quá; nhưng khi thực hành thì không phải thế. Phép tu thiền định rất khó, phải thường có thiện hữu tri thức dắt dẫn, phải tốn rất nhiều công phu và kiên nhẫn, phải trải qua một thời gian lâu dài mới thu được kết quả.

I. NGOẠI ĐẠO THIỀN

Thiền định có nhiều loại, trong đó có những loại không chơn chánh vì không nhằm mục đích trau dồi tâm tánh, dẹp trừ phiền não hữu lậu để cầu giải thoát sanh tử luân hồi. Theo quan niệm Phật giáo, những người tu theo lối thiền định này chỉ nhắm đến việc cầu sống lâu, cầu khỏe mạnh, cầu thần thông biến hóa, cầu phép lạ để mê hoặc người, hay cầu tiên cảnh để hưởng lạc thú tiêu dao.

Bởi họ dụng tâm không chơn chánh, tu phương pháp không chơn tánh, nhắm mục đích thiển cận bên ngoài và bị tham, sân, si thúc đẩy, nên các loại thiền ấy không rốt ráo và toàn thiện được. Các hình thức tiêu biểu gồm có tà thiền định, thiền định của đạo Tiên, luyện Du-già và luyện thôi miên.

II. PHÀM PHU THIỀN

Phàm phu thiền cũng gọi là thế gian thiền. Sở dĩ gọi như thế vì các pháp thiền này chưa có thể đưa hành giả ra ngoài tam giới, chưa chứng được thánh quả, mà vẫn còn quanh quẩn trong vòng phàm phu hay thế gian. Các pháp như Tứ thiền, Tứ không v.v... đều thuộc phàm phu thiền.

III. NHỊ THỪA THIỀN

Nhị thừa hay Tiểu thừa thiền thuộc về xuất thế gian thiền, nghĩa là người tu theo các loại thiền này có thể vượt ra ngoài thế gian, thoát được sanh tử luân hồi. Tuy thế, các pháp tu này thường có tính cách tuần tự, cục bộ: tu pháp nào thì chỉ trừ được một phần phiền não của pháp ấy.

Nhị thừa thiền có rất nhiều phương pháp tu như Ngũ đình tâm quán, Cửu tưởng quán, Tứ vô lượng tâm, Thập lục đặc thắng, Thông minh thiền, Thập nhất thiết xứ quán, Bát bối xả quán, Bát thắng xứ quán, Lục diệu pháp môn, Bát niệm, Thập quán tưởng, Cửu thứ đệ định, Sư tử phấn tấn tam muội, Ba mươi bảy phẩm trợ đạo v.v...

Điều quan trọng là hành giả phải chọn pháp môn thích hợp với căn cơ của mình và cần có minh sư hướng dẫn. Ngày xưa, các vị chân tu đi “cầu pháp” hết xứ này sang xứ nọ chính là vì muốn tìm đúng thầy, đúng pháp. Người tu cũng không nên nóng nảy; tu hành cũng như trồng cây, phải lo bón phân, tưới nước, chăm sóc đầy đủ rồi kiên nhẫn chờ ngày hoa nở quả chín.

IV. ĐẠI THỪA THIỀN

Đại thừa thiền là pháp tu thiền của bậc Đại thừa, cũng gọi là xuất thế gian thượng thượng thiền. Pháp thiền này chỉ dành riêng cho những người thượng căn rất thông minh và lanh lợi. Yếu tố căn bản của Đại thừa thiền là trí huệ. Thiền giả phải lấy trí huệ để tự quan sát tâm tánh; nếu thiếu trí huệ thì khó được kết quả.

Các pháp thiền định của Đại thừa rất nhiều như: Pháp hoa tam muội, Niệm Phật tam muội, Ban-chu tam muội, Giác ý tam muội, Thủ-lăng-nghiêm tam muội, Tự tánh thiền, Nhất thiết thiền, Nhất thiết môn thiền, Thiện nhân thiền, Nhất thiết hạnh thiền, Trừ phiền não thiền, Thử thế tha thế thiền, Thanh tịnh tịnh thiền, Tự tánh thanh tịnh thiền, Như Lai tối thượng thừa thiền, Đạt-ma Tổ-sư thiền v.v...

V. HỆ THỐNG TRUYỀN THỪA CỦA CÁC TỔ THIỀN Ở ẤN ĐỘ

Nguồn gốc phát khởi Thiền tông được gắn với hội Linh Sơn: ông Đại Phạm Thiên Vương đem hoa sen dâng cúng Phật, Phật cầm cành hoa đưa lên để khai thị cho đại chúng. Toàn thể chúng hội đều yên lặng, chỉ có ngài Ma-Ha Ca-Diếp tỏ ngộ thiền cơ của Phật, nên đổi sắc mặt vui vẻ, chúm chím mỉm cười. Đức Phật liền ấn chứng cho ngài Ca-Diếp được đắc truyền và làm Sơ tổ của Thiền tông ở Ấn Độ.

Từ ngài Ma-Ha Ca-Diếp truyền cho ngài A-Nan, rồi tiếp tục cho đến vị Tổ thứ 28 là ngài Bồ-Đề-Đạt-Ma. Hai mươi tám vị Tổ này đã làm rực rỡ cho Phật giáo ở Ấn Độ, đặt nền cho sự lan truyền sâu rộng của Thiền tông về sau.

VI. SỰ TRUYỀN THỪA THIỀN TÔNG Ở TRUNG HOA

Sau khi được ngài Bát-Nhã-Đa-La ấn chứng làm vị Tổ thứ 28 ở Ấn Độ, ngài Bồ-Đề-Đạt-Ma sang Trung Hoa truyền đạo vào đời Lương Võ Đế. Không gặp được căn cơ thích hợp nơi triều đình, Tổ vào chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn, ngồi xây mặt vào tường chín năm để đợi thời cơ. Chính lối tham thiền này về sau được gọi là Đạt-ma Tổ-sư thiền.

Người cầu đạo tha thiết nhất là ngài Thần Quang. Sau nhiều ngày đứng chờ trong tuyết, ngài chặt cánh tay để cầu pháp và được Tổ khai thị, đổi tên là Huệ Khả, trở thành Nhị tổ ở Trung Hoa. Từ đó truyền đến Tăng Xán, Đạo Tín, Hoằng Nhẫn và Huệ Năng là Lục tổ.

Câu chuyện truyền y bát giữa Hoằng Nhẫn và Huệ Năng là một mốc lớn trong lịch sử Thiền tông: Thần Tú làm bài kệ “Thân thị Bồ-đề thọ...”, còn Huệ Năng đáp lại bằng bài kệ “Bồ-đề bổn vô thọ...” và được Ngũ tổ ấn chứng. Từ đó, Thiền tông nổi bật với hai hướng “Nam đốn, Bắc tiệm”, tức Nam Năng và Bắc Tú.

VII. HAI PHÁI VÀ NĂM DÒNG THIỀN

Từ ngài Lục Tổ Huệ Năng về sau, Thiền tông không còn truyền y bát cho một người duy nhất nữa, mà chia thành hai phái lớn là phái Nam Nhạc và phái Thanh Nguyên. Từ hai phái này phát sinh năm dòng Thiền nổi tiếng:

• Dòng Lâm Tế: nổi bật với phương pháp đánh và hét để khai ngộ.
• Dòng Quy Ngưỡng: thường dùng hình tượng trâu, người, Phật hay chữ Vạn để khai thị.
• Dòng Tào Động: truyền pháp qua Bửu cảnh tam muội.
• Dòng Vân Môn: nổi tiếng với “Nhất tự quán”, có khi chỉ đáp một chữ “Giám” hay “Di”.
• Dòng Pháp Nhãn: dùng sáu tướng trong kinh Hoa Nghiêm như Tổng tướng, Biệt tướng, Đồng tướng, Dị tướng, Thành tướng và Hoại tướng để khai thị.

Những phương pháp truyền pháp ấy thoạt nhìn có vẻ kỳ dị, nhưng cốt lõi vẫn là tùy cơ lập pháp: biết căn cơ người cầu đạo, biết thời tiết đúng lúc và biết dùng phương pháp thích hợp để làm bừng tỉnh tâm thức.

VIII. THIỀN TÔNG Ở VIỆT NAM

Phật giáo Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu đậm của Phật giáo Trung Hoa, nên khi Thiền tông được thịnh hành ở Trung Hoa thì ở Việt Nam, Thiền tông cũng trở thành một phái chính của đạo Phật. Thiền tông Việt Nam chỉ có thể xuất hiện sau khi Thiền tông đã được Đạt-ma truyền sang Trung Hoa vào đầu thế kỷ VI.

Lịch sử ghi nhận năm 580, ngài Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi lần đầu tiên truyền Thiền tông vào Việt Nam, trở thành vị Sơ tổ của một dòng Thiền trên đất Việt. Sau đó còn có phái Vô Ngôn Thông, phái Thảo Đường, phái Trúc Lâm, phái Lâm Tế và phái Liễu Quán.

Đặc biệt đáng hãnh diện cho Phật tử Việt Nam là phái Trúc Lâm do vua Trần Nhân Tông sáng lập. Đây là phái Thiền tông phát tích tại chính đất nước Việt Nam, mang đậm bản sắc dân tộc. Ngoài ra, phái Liễu Quán là một dòng Thiền lớn có ảnh hưởng sâu rộng từ miền Trung trở vào miền Nam, tuy về nguồn gốc vẫn là nhánh Việt hóa của phái Lâm Tế.

IX. CÁC KINH SÁCH NÓI VỀ THIỀN

Kinh sách nói về Thiền không thể kể xiết. Tuy thế, để người học khỏi bỡ ngỡ trong khi nghiên cứu, có thể ghi nhớ một số sách thiết yếu như: Kinh Lăng-già, Kinh Lăng-nghiêm, Kinh Viên Giác, Kinh Pháp Bảo Đàn, Đại thừa Chỉ quán, Tiểu Chỉ quán, Ma-ha Chỉ quán, Đồng mông Chỉ quán, Kinh Kim Cang, Truyền Đăng Lục, Thiền gia Ngữ lục, Tọa thiền Chỉ nam, Tông Kính Lục, Luận Đại thừa Khởi tín, Vô Môn Quán, Bích Nham Lục, Thung Dung Lục, Thiền lâm Vĩnh Gia tập, Thiền tông Chỉ nam v.v...

X. TỔNG KẾT CÁC LOẠI THIỀN ĐỊNH

Thiền định có nhiều loại, nhưng tóm lại có thể chia làm hai loại lớn: chánh định và tà định; hoặc chia theo căn cơ thành ngoại đạo thiền, phàm phu thiền và Phật giáo thiền.

Thiền định của ngoại đạo là những lối tu có tâm niệm không chơn chánh, nhằm cầu những điều huyền diệu, thần thông, trường sinh, danh lợi hay khoái lạc.

Thiền định của phàm phu là những pháp thiền mà người tu chán cõi Dục, mong sanh về cõi Sắc hay Vô Sắc để hưởng thú vui thanh thoát, nhưng vẫn còn trong tam giới.

Thiền định của Phật giáo gồm Tiểu thừa thiền và Đại thừa thiền. Tiểu thừa thiền tu từng pháp để trừ từng phần phiền não; Đại thừa thiền dành cho hàng căn cơ mau lẹ, có thể đốn ngộ, y theo tâm xưa nay vốn thanh tịnh mà tu, nên cũng gọi là tối thượng thừa thiền hay Chân như tam muội.

Muốn cho người cầu đạo được kết quả, vị truyền pháp phải hội đủ ba điều kiện: biết căn cơ người cầu đạo, biết thời tiết đúng lúc truyền đạo và biết phương pháp nào thích hợp. Nếu không hợp cơ, hợp thời, hợp pháp thì người tu thiền khó có kết quả.

Ngày xưa nước ta chịu ảnh hưởng rất lớn của Thiền tông và Thiền tông từng là một môn phái rất thịnh hành. Ngày nay, tuy không còn được truyền thọ sung mậu như xưa, nhưng vẫn có cơ sở để hy vọng rằng nhờ giao lưu văn hóa, nhờ sự chuyên tâm tu học của Phật tử Việt Nam, Thiền tông sẽ lấy lại sức sống mạnh mẽ như thời Lý, Trần.