Bài Thứ 4 - Thiểu dục và tri túc

I. ĐỊNH NGHĨA THIỂU DỤC VÀ TRI TÚC

Thiểu dục là muốn ít; Tri túc là biết đủ. Muốn ít là đối với cái chưa có, mà vì nhu cầu, mong cho có. Như muốn có một căn nhà vừa sạch vừa che kín nắng mưa; cần đi cho mau thì muốn có một phương tiện giao thông thuận tiện, chỉ cốt đỡ mỏi chân, đỡ tốn thì giờ là được, chứ không muốn một chiếc xe hơi lộng lẫy, trị giá mấy trăm nghìn, quá sức tài chánh của mình.

Biết đủ là gặp hoàn cảnh nào cũng đều an phận tùy duyên. Đối với việc ăn, mặc và ở, tự thấy mình có đủ dùng rồi, không tham cầu nhiều hơn nữa để phải khổ sở về tinh thần.

II. NGƯỜI ĐỜI THƯỜNG THAM MUỐN NHỮNG GÌ?

Người đời thường bị năm thứ tham muốn sau đây sai khiến:

• Tham muốn tiền của
• Tham muốn sắc đẹp
• Tham muốn danh vọng
• Tham muốn ăn ngon
• Tham muốn ngủ kỹ

Người tham muốn tiền của thì tiền kho bạc đống, nhà ngang dãy dọc, đất ruộng cò bay thẳng cánh cũng chưa cho là vừa, mà vẫn còn mong được làm giàu thêm nữa.

Người tham muốn sắc đẹp thì suốt đời giong ruổi đi tìm hoa; thấy ai có nhan sắc là mê mết, tìm cách này cách khác để gần gũi cho kỳ được. Một khi đã thỏa mãn thì lại ruồng bỏ người đẹp này để chạy theo người đẹp khác; luôn luôn bị vật dục sai khiến, mất hết cả nhân cách.

Người tham muốn danh vọng thì suốt đời giong ruổi theo chức cả, quyền cao, tiếng tăm, danh dự. Họ cúi hết chỗ này đến chỗ khác để mong được địa vị cao sang; lao tâm khổ trí, tìm mọi cách để nắm giữ cho được cái hư danh.

Người tham muốn ăn ngon thì suốt đời lân la bên cạnh những cao lương mỹ vị, quanh quẩn bên những tiệc bàn, tìm khoái khẩu trong những rượu ngon vị lạ. Thế giới của họ thu hẹp lại trong những món ăn và những người bạn rượu.

Người tham muốn ngủ nghỉ thì quá nửa đời mình lẩn quẩn trên chiếc giường; ăn xong lại nghĩ chuyện đi nằm, nằm là ngủ, ngủ xong lại muốn ngủ nữa, mất cả tự chủ của mình.

Tóm lại, khi đã tham muốn những thứ ấy, cuộc đời của những kẻ ham muốn chỉ còn thu hẹp lại trong sự ham muốn của mình, và làm tôi mọi cho vật dục mỗi ngày mỗi thêm chặt chẽ. Xét cho cùng, ngoài sự tham muốn danh vọng là do kiêu căng ngã mạn, các thứ tham vọng khác đều do ngũ dục làm động lực chính. Ngũ dục là: sắc dục, thanh dục, hương dục, vị dục và xúc dục.

1. Sắc dục

Sắc dục là nhãn căn đối với sắc trần mà sinh tâm tham muốn. Trong thì chánh báo là thân phần của nam nhân hay nữ nhân: mày tằm mắt phượng, môi đỏ má hồng. Ngoài thì y báo là vật dụng của thế gian: ngọc, ngà, châu, báu, vật quý đồ xưa, sắc màu lộng lẫy. Những món ấy, đại đa số người vừa trông thấy liền sinh tâm tham ái.

2. Thanh dục

Thanh dục là tai nghe tiếng hay, tâm sinh say đắm; như tiếng ca, giọng hát, khúc lý câu tình, âm điệu du dương, khêu gợi tâm dục của con người, làm sinh tâm đắm nhiễm.

3. Hương dục

Hương dục là lỗ mũi khi đối với hương trần mà sinh tâm tham muốn; như dầu thơm ngào ngạt, phấn sáp nồng nàn. Những món hương trần ấy khiến cho người ngửi đến thì sinh tâm ưa thích, đắm nhiễm, mơ tưởng vẩn vơ.

4. Vị dục

Vị dục là khi lưỡi đối với mùi vị mà sinh tâm tham đắm, như các mùi vị thơm tho, ngọt bùi, chua chát, mặn lạt, mỡ thịt, cá tôm, chả gỏi, nem bì, những đồ cao lương mỹ vị.

Vẫn biết nhân loại đối với sự ăn uống phải cần dùng nhiều món để nuôi sống mà làm việc. Nếu ăn uống kém thiếu thì thân thể phải ốm gầy. Nhưng ta nên xem sự ăn uống như uống thuốc để chữa bệnh đói khát mà thôi. Nếu quá tham món cao lương mỹ vị, chỉ biết lo sống để mà ăn, thì con người đâu còn được xem là cao thượng.

5. Xúc dục

Xúc dục là thân thể khi giao thiệp với xúc trần mà sinh tâm tham muốn. Bố vải thô sơ, mặc vào mình biết nhám; lụa là, gấm nhiễu, mặc vào mình biết trơn láng; gỗ chạm vào mình biết cứng, bông đụng vào mình biết mềm. Những vật gì mềm mại thì sinh tâm ưa thích; những vật gì cứng nhám thì sinh lòng ghét bỏ.

III. TAI HẠI CỦA LÒNG THAM MUỐN QUÁ ĐỘ

Những sự tham muốn quá độ làm cho lòng người xao xuyến, mất hết cả tự chủ và chỉ còn là nô lệ cho những thèm muốn của mình mà thôi. Một khi đã bị lòng tham dục điều khiển, con người gây ra không biết bao nhiêu tội lỗi, dám làm những chuyện hung ác mà chẳng gớm tay.

Lại chính vì lòng tham muốn không ngằn mé mà mình không tự nhận biết, nên đến khi muốn mà không được thì đổ lỗi cho người; nhân đó sinh ra cạnh tranh, xung đột, làm cho nhân loại chịu lắm điều tàn hại. Lòng tham muốn quá độ làm cho con người tối mắt trước những sự phải trái, thúc đẩy người đời vào con đường tội lỗi.

Chẳng hạn một kẻ không có năng lực, đạo đức mà muốn được giàu có lớn và quyền thế to, thì có thể dùng những mưu mô gian xảo, đen tối, dã man để đạt ý muốn của mình. Hoặc cũng vì muốn được như ý người vợ yêu quý, mà có lắm ông chồng bị bắt buộc làm những việc trái với lương tâm cho đến tan thân mất mạng.

Tóm lại, ngũ dục làm hại cho loài người không thể kể xiết: vì ngũ dục mà sinh ra lo buồn giận dữ; vì ngũ dục mà sinh ra dối trá, gian tham; vì ngũ dục mà sinh ra cạnh tranh xâu xé, nhân loại đưa nhau vào rừng tên mưa đạn.

Trong hiện tại, lòng tham muốn quá độ và sự chạy đuổi theo ngũ dục đã làm tổn hại chẳng những cho mình và cho người, mà trong tương lai, chúng lại còn đưa con người vào chốn tam đồ ác đạo, nhất là vào vòng ngạ quỷ, để phải chịu thiếu thốn cả hai phương diện vật chất lẫn tinh thần. Đó là kết quả thảm khốc của người quá tham, không biết Thiểu dục và Tri túc.

IV. PHƯƠNG PHÁP ĐỐI TRỊ VỚI LÒNG THAM MUỐN QUÁ ĐỘ: THIỂU DỤC VÀ TRI TÚC

Túi tham đã không đáy thì càng tham lại càng thấy thiếu, càng khổ. Phật dạy: "Càng tham muốn, càng khổ sở". Chúng ta đừng lầm tưởng rằng một khi lòng tham muốn được thỏa mãn là hết tham muốn. Hễ còn củi thì lửa còn cháy. Tham muốn được toại nguyện thì tham muốn lại càng to lên. Tục ngữ thường nói: "Được voi đòi tiên" là thế.

Người mà lửa tham vọng nung nấu trong lòng bao giờ cũng thấy mình còn thiếu thốn. Không thấy thiếu món này lại thấy thiếu món khác, rồi thèm khát mãi, không lúc nào được toại chí. Mà không toại chí là còn đau khổ.

Để đối trị lòng tham vô độ, đạo Phật cũng như đạo Nho đều dạy chúng ta phải Tri túc, tức biết đủ. Có bao nhiêu ta hưởng bấy nhiêu, tự cho mình không còn thiếu gì nữa, đừng nhìn lên những kẻ giàu có sang trọng hơn mình, thế là biết đủ.

Trong kinh Di Giáo, Phật dạy: "Này các Tỳ kheo! Nếu các ông muốn thoát khỏi sự khổ não nên suy nghiệm hai chữ Tri túc. Hễ biết đủ thì ở cảnh nào cũng yên vui. Người không biết đủ tuy giàu mà nghèo; người biết đủ tuy nghèo mà giàu. Người không biết đủ thường bị năm thứ ham muốn kéo dắt, làm người biết đủ thương hại."

Một người trong tay thâu tóm tất cả của cải trong thế gian, với người nghèo mà không tham muốn, hai người đều giàu như nhau.

Chúng ta hãy chiêm nghiệm những lời dạy đầy ý nghĩa ấy. Làm chủ đời ta chính là lòng ta. Giàu nghèo sang hèn chỉ là vấn đề phụ thuộc. Nếu ta kiềm chế được dục vọng, tham muốn là ta giàu sang; nếu ta không kiềm chế được dục vọng, tham muốn là ta nghèo hèn.

V. LỢI ÍCH CỦA THIỂU DỤC VÀ TRI TÚC

Lòng tham muốn làm cho ta khổ bao nhiêu thì Thiểu dục và Tri túc lại làm cho ta sung sướng bấy nhiêu. Đó là lẽ đương nhiên. Nhờ ít tham dục nên con ma dục vọng không làm sao xui khiến được mình; nhờ biết đủ nên con quỷ tham lam chẳng có quyền hành sai sử mình nữa.

Một khi con người không còn làm nô lệ cho vật chất đê hèn nữa thì lòng người bắt đầu tự do giải thoát. Con người lúc ấy mới xứng danh là con người, mới có đủ nhân cách và không hổ thẹn với địa vị làm anh cả muôn loài. Chỉ khi ấy con người mới có thể tự cho là mình có hạnh phúc được; và dù cho thường ngày vẫn ăn cơm hẩm canh rau, quanh năm cứ quần bố áo vải, cũng vẫn thấy trong lòng thơ thới, an vui, sung sướng.

Từ xưa đến nay, không có một vị giáo chủ nào, hiền triết nào xứng đáng với danh nghĩa ấy mà lại không khinh thường vật chất, mà lại chạy theo danh vọng tiền của, ăn sung mặc sướng cả.

Hơn nữa, nhờ Thiểu dục và Tri túc mà gia đình, xã hội được an vui, hòa bình, không còn ai giành giật của cải, danh vọng, miếng ngon, vật lạ của ai nữa. Lợi ích của Thiểu dục và Tri túc thật không sao kể xiết được.

VI. GIẢI ĐÁP NHỮNG THẮC MẮC VỀ VẤN ĐỀ THIỂU DỤC VÀ TRI TÚC

1. Thiểu dục và Tri túc có làm con người thối hóa không?

Hỏi: Con người muốn tiến bộ cần phải nỗ lực phấn đấu, cạnh tranh trong tất cả mọi trường hợp. Đạo Phật lại dạy phải Thiểu dục và Tri túc. Như thế là chủ trương làm cho nhân loại thối hóa chăng?

Đáp: Không. Đạo Phật dạy Thiểu dục và Tri túc cốt yếu để ngăn ngừa con đường trụy lạc, chặn đứng lòng tham lam độc ác không bờ bến của chúng sinh đang sống trong cõi đời vật dục, chứ không phải chủ trương ngăn chặn sự tiến triển của con người trên đường lợi người, lợi vật, ích nước, ích dân.

Nhận thấy tai hại lớn lao của bệnh tham lam nên đức Phật đưa ra phương thuốc rất công hiệu là muốn ít và biết đủ để điều trị căn bệnh ấy cho tận gốc. Phương thuốc này sẽ làm yếu dần tâm tham lam, nên các mối dục vọng, tội ác dần dần tiêu diệt, chỉ còn lại tấm lòng từ bi rộng rãi bao la mà thôi.

Một khi con người hết chạy theo dục vọng, hết đuổi bắt những hạnh phúc vật chất tạm bợ, giả trá, cũng không đào bới thêm đau khổ của người khác để tìm hạnh phúc cho mình nữa, thì lúc ấy hạnh phúc chân thật liền đến với họ.

Như thế, hạnh Thiểu dục và Tri túc bắt đầu hãm bớt tốc lực của lòng dục vọng tham lam, kế đó chặn đứng nó lại, sau hết buộc nó xoay chiều, đổi hướng, tinh tiến mãi trên con đường lành. Vậy thì hạnh muốn ít và biết đủ chẳng những không đưa con người vào con đường thối hóa mà lại giúp cho sự tiến hóa của nhân loại.

Vả lại, ngày nay nhân loại đang chứng kiến một sự mất quân bình nguy hiểm giữa sự tiến hóa mau lẹ của vật chất và sự chậm tiến của tinh thần. Sự mất quân bình ấy có thể đưa nhân loại đến hố diệt vong. Vậy cần phải quân bình sự tiến hóa vật chất và tinh thần. Muốn thế, chẳng có phương pháp nào hơn là tuân theo hạnh Thiểu dục và Tri túc. Con người nếu biết coi thường vật chất một ít thì mới tiến hóa thêm về tinh thần.

Sở dĩ ngày nay trên thế giới, đứng về phương diện vật chất và khoa học, con người có tiến triển rất nhiều, rất nhanh; còn về phương diện tinh thần, đạo đức, con người tiến rất chậm, vì ít ai quan tâm lưu ý đến nó mà chỉ chạy theo vật dục. Hễ vật chất quá tiến thì tinh thần phải lùi; vật chất càng cao thì lòng tham càng nặng, càng sâu, càng lớn, không biết lúc nào là cùng. Tai họa chiến tranh ngày nay gieo rắc khắp nơi trên thế giới cũng do lòng tham không đáy của con người bất tri túc vậy.

Vậy Thiểu dục và Tri túc là hai phương thuốc thần diệu cho căn bệnh trầm trọng của thế giới ngày nay, không ai có thể chối cãi được.