Bài Thứ 5 - Nhân quả

I. ĐỊNH NGHĨA: NHÂN QUẢ

Nhân là nguyên nhân, Quả là kết quả. Nhân là cái mầm; Quả là cái hạt, cái trái do mầm ấy phát sinh. Nhân là năng lực phát động, Quả là sự hình thành của năng lực phát động ấy.

Nhân và Quả là hai trạng thái tiếp nối nhau mà có. Nếu không có Nhân thì không có Quả; nếu không có Quả thì không có Nhân.

II. NHỮNG ĐẶC TÍNH CỦA LUẬT NHÂN QUẢ

1. Nhân thế nào thì Quả thế ấy

Nếu ta muốn có quả cam thì ta phải ươm hạt giống cam; nếu ta muốn có hạt đậu thì ta phải gieo giống đậu. Không bao giờ ta trồng cam mà lại được đậu, hay trồng đậu mà lại được cam. Người học đàn thì biết đàn, người học chữ thì biết chữ. Nói một cách khác, Nhân với Quả bao giờ cũng đồng một loại với nhau. Hễ Nhân đổi thì Quả cũng đổi.

2. Một Nhân không thể sinh ra Quả

Sự vật trong vũ trụ này đều là sự tổ hợp của nhiều nhân duyên. Cho nên không có một Nhân nào có thể tự tác thành kết quả được, nếu không có sự giúp đỡ của nhiều Nhân khác.

Nói rằng hạt lúa sinh ra cây lúa là nói một cách giản dị cho dễ hiểu, chứ thật ra hạt lúa không thể sinh ra gì được cả nếu để một mình nó giữa khoảng trống không, thiếu không khí, ánh sáng, đất, nước và nhân công.

Cho nên khi ta nghe bất cứ ai tuyên bố rằng: “Mọi vật do một nhân sinh ra” hay “một nhân có thể sinh ra vạn vật”, ta có thể chắc chắn rằng người ấy nói sai sự thật.

3. Trong Nhân có Quả, trong Quả có Nhân

Chính trong Nhân hiện tại đã có hàm chứa cái Quả vị lai; cũng chính trong cái Quả hiện tại đã có hình bóng của Nhân quá khứ. Một sự vật mà ta gọi là Nhân là khi nó chưa biến chuyển, hình thành ra cái Quả mà ta mong muốn, chờ đợi.

Một sự vật ta gọi là Quả là khi nó đã thành hình đối với cái Nhân trước đó; nhưng chính trạng thái hiện tại ấy lại là Nhân cho những biến chuyển tiếp theo. Vì thế, mỗi vật đều có thể gọi là Nhân hay Quả: đối với quá khứ thì nó là Quả, nhưng đối với tương lai thì nó là Nhân. Nhân và Quả tiếp nối nhau, đắp đổi nhau như những vòng trong một sợi dây chuyền.

4. Sự phát triển mau chậm từ Nhân đến Quả

Sự biến chuyển từ Nhân đến Quả có khi nhanh, có khi chậm, chứ không phải bao giờ cũng diễn tiến trong một thời gian đồng nhất.

Có những Nhân và Quả xảy ra kế tiếp nhau, liền nhau: khi vừa đánh xuống mặt trống thì tiếng trống liền phát hiện; khi hai luồng điện âm và dương vừa gặp nhau thì ánh sáng liền bừng lên.

Có khi Nhân đã gây rồi nhưng Quả đợi một thời gian mới hình thành, như từ khi gieo hạt giống cho đến khi gặt lúa phải chờ ít nhất bốn tháng. Có khi từ Nhân đến Quả cách nhau từng chục năm, như đứa trẻ mới cắp sách đi học đến ngày thành tài phải qua ít nhất mười năm.

Có khi cần đến một vài trăm năm hay nhiều hơn nữa Quả mới xuất hiện. Chẳng hạn từ ý niệm giành độc lập của một quốc gia đến khi thực hiện được nền độc lập ấy phải trải qua bao thế kỷ. Vì lý do mau chậm trong sự phát hiện cái Quả, chúng ta không nên nóng nảy hấp tấp mà cho rằng luật Nhân quả không hoàn toàn đúng chỉ vì thấy có những cái Nhân chưa phát sinh ra Quả.

III. PHÂN TÍCH HÀNH TƯỚNG CỦA NHÂN QUẢ TRONG THỰC TẾ

Như các đoạn trên đã nói, Nhân quả chi phối tất cả vũ trụ vạn hữu; không có một vật gì, sự gì, động vật hay thực vật, vật chất hay tinh thần, thoát ra ngoài luật Nhân quả được. Ở đây, để có một quan niệm rõ ràng hơn về luật Nhân quả, chúng ta hãy tuần tự phân tích hành tướng của Nhân quả trong mọi sự vật.

1. Nhân quả trong những vật vô tri vô giác

Nước bị lửa đốt thì nóng, bị gió thổi thì thành sóng, bị lạnh thì đông lại. Nắng lâu ngày thì đại hạn, mưa nhiều thì lụt, gió mạnh kéo dài thì sinh bão. Những hiện tượng ấy đều biểu lộ rõ ràng sự tiếp nối giữa Nhân và Quả.

2. Nhân quả trong loài thực vật

Hạt cam thì sinh ra cây cam, cây cam thì sinh trái cam. Hạt ớt thì sinh ra cây ớt, cây ớt thì sinh ra trái ớt. Nói một cách tổng quát, giống ngọt thì sinh trái ngọt, giống chua thì sinh trái chua, giống nào thì sinh quả ấy.

3. Nhân quả trong các loài động vật

Loài chim sinh ra trứng, nên ta gọi trứng là Nhân; chờ khi ấp nở thành con là Quả. Con chim ấy lớn lên lại làm Nhân, sinh ra trứng là Quả. Loài thú sinh con, con ấy là Quả; con thú lớn lên, trở lại làm Nhân sinh con là Quả. Cứ thế Nhân và Quả nối tiếp không dứt.

4. Nhân quả nơi con người

Về phương diện thể chất: Thân tứ đại là do bẩm thụ huyết thống của cha mẹ và do hoàn cảnh nuôi dưỡng. Vậy cha mẹ và hoàn cảnh là Nhân, người con trưởng thành là Quả; rồi người con ấy lại trở thành Nhân cho thế hệ sau, cứ tiếp nối mãi như thế.

Về phương diện tinh thần: Những tư tưởng và hành vi trong quá khứ tạo cho ta những tánh tình tốt hay xấu, một nếp sống trong hiện tại. Tư tưởng và hành động quá khứ là Nhân; tánh tình, nếp sống tinh thần trong hiện tại là Quả. Tánh tình và nếp sống hiện tại lại là Nhân để tạo ra những tư tưởng và hành động trong tương lai là Quả.

Để nhận rõ phần tinh thần quan trọng ấy, chúng ta hãy dành riêng ra một mục để đặc biệt chú ý đến hành tướng của nó dưới đây.

IV. NHÂN QUẢ VỀ PHƯƠNG DIỆN TINH THẦN

1. Nhân quả của tư tưởng và hành vi không tốt

Tham: Thấy tiền của người, nổi lòng tham lam sinh ra trộm cắp hoặc giết hại người là Nhân; bị chủ đánh đập hoặc bị nhà chức trách bắt giam, chịu nhiều điều tra tấn, đau khổ là Quả.

Sân: Người quá nóng giận, đánh đập vợ con, phá hoại nhà cửa, chém giết người không gớm tay là Nhân; khi hết giận thì đau đớn, nhìn thấy gia đình bệnh hoạn, nhà cửa tiêu tan, luật pháp trừng trị là Quả.

Si mê: Người say mê sắc dục, không biết sự hay dở, phải trái là Nhân; làm cho gia đình lủng củng, thân thể suy nhược, trí tuệ u ám là Quả.

Nghi ngờ: Suốt đời cứ nghi ngờ việc này việc khác, ai nói gì cũng không tin, ai làm gì cũng không theo, đó là Nhân; kết cuộc không làm nên được việc gì cả, đến khi lâm chung buông xuôi hai bàn tay trắng, đó là Quả.

Kiêu mạn: Tự cho mình là hơn cả, khinh bỉ mọi người, chà đạp lên nhân phẩm của người chung quanh là Nhân; bị người ghét bỏ, xa lánh, sống một đời lẻ loi, cô độc là Quả.

Nghiện rượu chè: Chung nhau tiền bạc ăn nhậu cho thỏa thuê là Nhân; đến lúc say sưa chén bát ngổn ngang, nhiều khi gây ra chém giết nhau, làm những điều tội lỗi, phải bị phạt vạ và tù tội là Quả.

Say mê cờ bạc: Thấy tiền bạc của người muốn hốt về mình, đắm đuối quanh năm suốt tháng theo con bài lá bạc là Nhân; đến lúc của hết nhà tiêu, nợ nần vây kéo, thiếu trước hụt sau, thâm quỹ, thụt két là Quả.

2. Nhân quả của tư tưởng và hành vi tốt

Như trên chúng ta đã thấy, những tư tưởng và hành vi xấu xa tạo cho con người những hậu quả đen tối, nhục nhã và khổ đau như thế nào, thì những tư tưởng và hành vi đẹp đẽ cũng tạo cho con người những hậu quả sáng sủa, vinh quang và an vui như thế ấy.

Người không có tánh tham bỏn sẻn thì không bị của tiền trói buộc, tâm trí được thảnh thơi. Người không nóng giận thì được sống cảnh hiền hòa, gia đình êm ấm. Người không si mê theo sắc dục thì được gia đình kính nể, trí tuệ sáng suốt, thân thể tráng kiện.

Người không hay ngờ vực mà có đức tin thì hăng hái trong công việc, được người chung quanh tin cậy, dễ thành tựu trong đời. Người không ngạo mạn thì được bạn bè quý chuộng, niềm nở đón tiếp, tận tâm giúp đỡ khi mình gặp tai biến. Người không rượu chè, cờ bạc thì không đến nỗi túng thiếu, bà con quen biết kính nể, thương yêu.

Những điều này tưởng không cần phải nói nhiều, ai cũng có thể quan sát thấy ngay trong đời sống hằng ngày. Chỉ cần mở một tờ báo hoặc nhìn vào những sự việc xảy ra chung quanh, ta sẽ thấy rõ cảnh tượng Nhân và Quả diễn ra không ngớt.

Nói một cách tổng quát, về phương diện tinh thần cũng như vật chất, người ta gieo thứ gì thì gặp thứ ấy. Người Pháp có câu: “Mỗi người là con đẻ của công nghiệp mình.”

V. LỢI ÍCH ĐEM LẠI CHO CHÚNG TA DO SỰ HIỂU BIẾT VÀ ÁP DỤNG LUẬT NHÂN QUẢ

1. Luật Nhân quả tránh cho ta những mê tín, dị đoan và những tin tưởng sai lầm vào thần quyền

Luật Nhân quả cho chúng ta thấy được thực trạng của sự vật, không có gì mơ hồ, bí hiểm. Nó vén tất cả những gì đen tối, phỉnh phờ của mê tín dị đoan đang bao trùm sự vật. Nó cũng phủ nhận luôn thuyết chủ trương rằng vạn vật do một vị thần sinh ra và uy quyền ấy thưởng phạt muôn loài.

Do đó, người hiểu rõ luật Nhân quả sẽ không đặt sai lòng tin tưởng của mình, không cầu xin một cách vô ích, không ỷ lại thần quyền, không lo sợ hoang mang.

2. Luật Nhân quả đem lại lòng tin tưởng vào chính con người

Khi đã biết cuộc đời của mình do nghiệp nhân của mình tạo ra, mình là người thợ tự xây dựng đời mình, mình là kẻ sáng tạo, thì còn tin tưởng ở ai hơn chính mình nữa? Lòng tự tin ấy là một sức mạnh vô cùng quý báu, làm cho con người dám hoạt động, dám hy sinh, hăng hái làm điều tốt.

Vì những hành động tốt đẹp ấy, họ biết sẽ là những cái Nhân quý báu, đem lại những kết quả đẹp đẽ.

3. Luật Nhân quả làm cho chúng ta không chán nản, không trách móc

Người hay chán nản, hay trách móc là vì có thói quen ỷ lại ở kẻ khác, vì hướng ngoại. Nhưng khi đã biết mình là động lực chính, là nguyên nhân chính của mọi sự thất bại hay thành công, thì còn chán nản, trách móc ai nữa?

Đã biết mình quan trọng như thế, ta chỉ còn lo tự sửa mình, thôi gieo Nhân xấu để khỏi phải gặt Quả xấu, tránh tạo giống ác để khỏi mang lấy cái ác.

VI. QUYẾT NGHI

1. Vì sao có người hiền từ mà vẫn gặp tai nạn, còn người hung ác lại được an bình?

Hỏi: Nhân quả là một luật tự nhiên rất đúng đắn và công bằng, sao có người cả đời hiền từ mà lại gặp lắm tai nạn khổ sở; trái lại, những người hung ác sao lại vẫn được an bình?

Đáp: Thời gian tiến triển từ Nhân đến Quả có khi nhanh, có khi chậm, chứ không phải khi nào cũng đồng nhau. Có cái Nhân từ đời này đến đời sau mới hình thành Quả.

Nếu có người trong đời hiện tại làm việc hung ác mà được an lành, là do kiếp trước họ tạo Nhân hiền từ. Còn cái Nhân hung ác mới tạo trong đời nay thì tương lai hay qua đời sau họ sẽ chịu quả báo. Cũng như có người năm nay ăn chơi, không làm gì hết mà vẫn no đủ là nhờ năm rồi họ có làm, có tiền của để dành. Còn cái Nhân ăn chơi không làm năm nay thì sang năm họ sẽ chịu Quả đói rách.

Ngược lại, người đời nay hiền từ, làm các điều phước thiện mà vẫn gặp tai nạn, khổ sở là do đời trước họ tạo những Nhân không tốt. Cái Nhân hiền từ đời nay, qua đời sau họ sẽ hưởng Quả vui. Cũng như có người tuy năm nay siêng năng làm ruộng mà vẫn thiếu hụt là vì Nhân ăn chơi của năm vừa rồi; còn cái Nhân siêng năng năm nay thì sang năm sau họ sẽ hưởng Quả sung túc.

Thiện ác đáo đầu chung hữu báo,
Chỉ tranh lai tảo dữ lai trì.

Việc lành hay việc dữ đều có quả báo, chỉ khác nhau ở chỗ đến sớm hay muộn mà thôi.

2. Vì sao có trường hợp cha làm con chịu liên can, con làm cha chịu ảnh hưởng?

Hỏi: Theo luật Nhân quả thì ai làm nấy chịu: cha làm tội, con không thể thay thế được; con làm tội, cha cũng không thể thay thế được. Sao lại có những trường hợp cha làm con chịu liên can, con làm cha phải chịu ảnh hưởng?

Đáp: Trong kinh Phật dạy, Nhân quả nghiệp báo có hai thứ: Biệt nghiệp và Cộng nghiệp.

Biệt nghiệp là nghiệp báo riêng của mỗi chúng sinh, như mình có học nhiều thì mình biết nhiều, mình ăn thì mình no, mình siêng năng thì mình dễ thành công, mình nhác lười thì mình thất bại.

Cộng nghiệp là nghiệp chung cho nhiều chúng sinh cùng sống trong một hoàn cảnh. Như người Việt Nam sống trên mảnh đất chữ S trong giai đoạn chiến tranh thì dù giàu, dù nghèo, dù trí thức hay bình dân đều chịu ảnh hưởng chung của chiến tranh. Hoặc sinh ở một nước tiên tiến thì mọi người đều tương đối được hưởng một đời sống vật chất đầy đủ hơn ở một nước bán khai.

Đã sinh chung trong một gia đình, một xứ sở hay một dân tộc thì cái nghiệp quả tất phải có liên quan với nhau.

Nhất nhân tác phước, thiên nhân hưởng,
Độc thọ khai hoa, vạn thọ hương.

Một người làm phước, ngàn người đều được ảnh hưởng; một cây trổ hoa, muôn cây chung quanh đều được thơm lây.