Bài Thứ 3 - Chương Phổ Nhãn

III. CHƯƠNG PHỔ NHÃN

Chương này là một bản đồ thực hành rất rõ: từ chánh niệm, giới luật và hoàn cảnh yên ổn, đi qua quán thân như huyễn, quán tâm như huyễn, rồi đi đến chỗ huyễn tận thì chân hiện. Sơ đồ Lộ trình tu Viên Giác giúp ta thấy toàn bộ con đường ấy một cách mạch lạc: không chỉ hiểu lý, mà còn biết bắt đầu từ đâu và đi tiếp như thế nào.

1. Ngài Phổ Nhãn hỏi Phật

Ngài Phổ Nhãn Bồ Tát thấy rằng sau khi nghe chương của Ngài Phổ Hiền, nếu chỉ nói đến cảnh giới “ly huyễn” mà không chỉ ra phương tiện hạ thủ, thì hàng sơ học và chúng sanh đời sau rất dễ lúng túng. Vì vậy Ngài thưa hỏi Phật: phải tu thế nào, phải suy nghĩ thế nào, phải an trụ và giữ gìn thế nào để ngộ nhập Viên Giác?

Câu hỏi này chứa đủ hai mặt: tư huệ để hiểu đúng, và tu huệ để thực hành đúng. Đây là điểm khởi đầu rất thực tế của cả chương.

LƯỢC GIẢI

Ngài Phổ Nhãn không phủ nhận pháp môn cao sâu, mà xin thêm chiếc cầu để người căn cơ chưa thuần vẫn có đường bước vào.

2. Phật khen Ngài Phổ Nhãn

Đức Thế Tôn khen câu hỏi ấy là quý giá, vì nó không chỉ lợi ích cho hàng Bồ Tát hiện tại mà còn cho tất cả chúng sanh đời sau. Sau lời khen, Phật dặn mọi người phải chăm chú lắng nghe, vì cảnh giới Viên Giác là cảnh giới thanh tịnh, không thể dùng tâm tán loạn mà hiểu được.

Trong phần này, điều quan trọng là thái độ học pháp: kính cẩn, lắng nghe, và không vội đem tâm phân biệt thông thường để đo lường chân lý rốt ráo.

LƯỢC GIẢI

Phật trước khen ngợi rồi mới khai thị, để cho người nghe biết rằng đây là pháp môn cần tâm chuyên chú, không phải điều có thể hiểu bằng sự bàn luận hời hợt.

3. Phật dạy phương tiện tu hành

Đức Phật dạy người sơ học phải đặt nền tảng trước: y theo pháp “chỉ” của Như Lai, giữ gìn giới cấm kiên cố, sắp xếp đồ chúng và hoàn cảnh cho yên ổn, rồi ở nơi thanh vắng mà tu. Nói gọn lại, muốn hạ thủ công phu thì trước hết phải có chánh niệm, có giới, có định nền.

• Giữ giới để tâm không tán loạn vì nghiệp cũ.
• An trú hoàn cảnh thích hợp để ít duyên động.
• Ở chỗ thanh vắng để việc quán chiếu dễ sâu.
• Nuôi chánh niệm để không chạy theo vọng tưởng.

Phương tiện ở đây không phải là điều phụ thêm, mà chính là chiếc cầu để từ hiểu biết đi vào thực chứng.

LƯỢC GIẢI

Đây là chỗ rất thực tế: muốn đi sâu vào Viên Giác thì không thể bỏ qua giới, định, huệ và hoàn cảnh yên ổn; nếu không, tâm rất khó đứng yên để soi thấy huyễn.

4. Quán thân như huyễn

Thân này do đất, nước, gió, lửa hòa hợp mà thành. Da thịt, gân xương, máu mủ, hơi thở, nhịp đập và mọi chuyển động đều là kết quả của nhiều duyên tạm thời tụ lại. Khi bốn đại tan rã, cái được gọi là “thân” cũng tan rã theo, không có một chủ thể cố định nào đứng sau nó.

Quán thân như huyễn không phải là ghét thân, mà là thấy rõ thân không phải “ta” thật có. Nhờ vậy ta bớt chấp ngã, bớt vì thân mà tạo nghiệp, và bớt bị thân kéo đi trong luân hồi.

LƯỢC GIẢI

Thân huyễn là bước quán đầu tiên để tháo chấp ngã. Khi biết thân chỉ là duyên hợp, hành giả không còn lấy nó làm trung tâm tuyệt đối nữa.

5. Quán tâm như huyễn

Đi sâu hơn nữa, Phật chỉ ra rằng cái gọi là vọng tâm cũng không có tự thể độc lập. Nó nương theo sáu trần mà khởi phân biệt, gom bóng dáng của cảnh bên ngoài thành cảm giác “tôi đang nghĩ”, “tôi đang biết”, rồi lầm nhận đó là chính mình.

Khi sáu trần vắng mặt, vọng tâm không còn gì để bám. Vì vậy, tâm phân biệt này cũng chỉ là huyễn, chứ không phải một linh hồn thường hằng, độc lập và bất biến.

LƯỢC GIẢI

Quán thân như huyễn mới chỉ phá được lớp chấp thô; quán tâm như huyễn đi sâu hơn, phá luôn ý niệm về một cái “ta” biết và nghĩ như một thực thể riêng biệt.

6. Huyễn hết thì chân hiện

Đường tu ở đây là một tiến trình diệt trừ tuần tự: huyễn thân diệt, huyễn tâm diệt, huyễn trần diệt, huyễn trí diệt, rồi phi huyễn mới hiện. Khi cả năng lẫn sở đều tan, ngay cả cái biết cũng phải buông, thì tánh Viên Giác mới tự hiển lộ.

Ví như lau gương sạch bụi: ánh sáng không được tạo thêm, chỉ là nó vốn có mà bị che. Khi bụi sạch, gương sáng tự hiện. Cũng vậy, khi huyễn hết, chân không sinh thêm, mà chỉ hiện ra cái vốn sẵn.

• Huyễn thân diệt.
• Huyễn tâm diệt.
• Huyễn trần diệt.
• Huyễn trí diệt.
• Phi huyễn hiện.

LƯỢC GIẢI

Không những cảnh phải buông, mà cái biết về cảnh cũng phải buông. Đó là điểm khiến con đường này đi đến tận chỗ rốt ráo.

7. Ngọc Ma-ni dụ tánh Viên Giác

Phật dùng ngọc Ma-ni trong suốt có thể hiện ra năm màu theo các phương để dụ cho tánh Viên Giác. Năm màu không phải là bản tính của ngọc; cũng thế, các thân tâm, ngũ uẩn và muôn sai biệt hiện ra không phải là tự thể của Viên Giác, mà chỉ là ứng hiện tùy duyên.

Ví dụ này giúp ta thấy rõ sự khác biệt giữa diệu hữu và chấp thật: hiện tượng có thể muôn hình vạn trạng, nhưng bản thể vẫn bình đẳng, thanh tịnh và không động.

LƯỢC GIẢI

Ngọc Ma-ni không mất khi hiện màu, Viên Giác cũng không mất khi hiện thân tâm. Nắm được điểm này thì không còn lầm các hiện tượng biến hóa là thực thể cố định.

8. Pháp giới bình đẳng

Vì tánh Viên Giác viên mãn khắp pháp giới, nên căn, trần, đại và cả các pháp môn Đà-la-ni đều bình đẳng, không hoại diệt, không lộn xộn lấn nhau. Nói “thế gian tướng thường trụ” là nói trên bình diện bản thể, chứ không phải chấp vào hình tướng đang đổi thay.

Cho nên khi thấy được tánh bình đẳng ấy, Bồ Tát không còn khinh người trì giới, không ghét người phạm giới, không chấp mới cũ, không kẹt sạch dơ, và cũng không trụ vào hơn thua của thế gian.

LƯỢC GIẢI

Chỗ thấy bình đẳng này không dẫn tới vô cảm, mà dẫn tới cái nhìn không còn thiên lệch. Thấy tất cả đều trong Viên Giác thì tự nhiên tâm phân biệt lắng xuống.

9. Tu mà không tu, chứng mà không chứng

Thật ra Viên Giác vốn sẵn có. Công phu tu tập không phải để tạo ra một cái mới, mà để tháo bỏ lớp vô minh đang che phủ. Vì thế, trên mặt phương tiện vẫn phải tinh tấn, nhưng trên mặt rốt ráo thì không có một cái “ta” riêng biệt nào đang tu, cũng không có một pháp thật thể nào để nắm giữ gọi là chứng đắc.

Ví như mây tan thì trăng hiện. Trăng vốn ở đó, không phải nhờ mây mà có; nhưng nếu không dọn mây thì trăng không hiện. Cho nên tu là có thật ở mặt ứng dụng, nhưng chỗ rốt ráo thì “tu” và “chứng” đều không thể chấp thực.

LƯỢC GIẢI

Nói “không tu không chứng” không phải để phủ nhận hành trì, mà để phá chấp. Nếu không có công phu ban đầu thì vô minh vẫn còn; nếu chấp công phu là thật, lại rơi vào một lớp chấp khác.

10. Lời kệ tổng kết

Phật dùng bài kệ để gom hết tinh thần của chương này: các pháp huyễn từ vô minh sanh, nên dùng trí Viên Giác để phá huyễn; huyễn hết thì sáng suốt hiện khắp mười phương, bình đẳng không động. Bồ Tát và chúng sanh đời sau muốn vào Phật đạo thì phải đi đúng con đường ấy.

LƯỢC GIẢI

Bài kệ không thêm nghĩa mới, mà chỉ nhấn mạnh lại: nhìn rõ huyễn, buông huyễn, rồi chân hiện. Đó chính là lộ trình Viên Giác của toàn chương.

11. Lưu ý cuối bài

“Huyễn” không có nghĩa là phủ nhận nhân quả hay bỏ giới định huệ. Trái lại, vì thấy huyễn nên hành giả càng phải giữ giới, nuôi chánh niệm, an trú đúng chỗ và tiếp tục tu cho đến khi huyễn tận thì chân hiện.

Nếu hiểu sai “huyễn” thành buông xuôi, ta sẽ đánh mất chiếc cầu đi vào Viên Giác. Nếu hiểu đúng, ta sẽ biết dùng phương tiện để vượt phương tiện, rồi đi đến chỗ rốt ráo không còn mắc kẹt.