Bài Thứ 4 - Chương Kim Cang Tạng

IV. CHƯƠNG KIM CANG TẠNG

1. Ngài Kim Cang Tạng Bồ Tát hỏi Phật

Khi ấy Ngài Kim Cang Tạng Bồ Tát ở trong đại chúng, đi quanh bên hữu của Phật ba vòng, đảnh lễ rồi quỳ thẳng bạch rằng: “Bạch Đức Đại Bi Thế Tôn, Ngài đã vì các vị Bồ Tát nói rõ tánh Viên Giác thanh tịnh của Như Lai, và chỉ dạy những phương tiện, tuần tự tu hành để nhập tánh Viên Giác. Ngài đã vén mở mây vô minh mờ ám cho các chúng sanh, khiến mắt trí huệ được sáng tỏ.”

Nhưng con vẫn còn một nghi: nếu chúng sanh từ xưa đến nay vốn đã thành Phật, thì tại sao lại còn có vô minh để trở lại làm chúng sanh nữa? Nếu chúng sanh sẵn có vô minh, thì do nhân duyên gì mà Đức Như Lai lại nói “chúng sanh đã thành Phật từ xưa đến nay”? Cúi xin Đức Đại Bi Thế Tôn, vì hàng Bồ Tát hiện tại và tất cả chúng sanh đời sau, nhổ sạch gốc rễ nghi lầm này, để họ được ngộ nhập đạo vô thượng.

LƯỢC GIẢI

Đây là mấu chốt của toàn chương: đã có vô minh thì gọi là chúng sanh, hết vô minh thì gọi là Phật. Vì vậy, câu “chúng sanh đã thành Phật từ xưa” nghe như trái ngược với hiện tượng đang thấy.

Ngài Kim Cang Tạng hỏi không phải để tranh luận, mà để tìm cho ra một lối vào. Nếu không tháo được nghi này, người học đạo rất khó tin sâu và càng khó thật tu.

2. Phật khen Ngài Kim Cang Tạng Bồ Tát

Đức Thế Tôn khen câu hỏi ấy là rất quý, vì không chỉ lợi ích cho hàng Bồ Tát hiện tại mà còn cho chúng sanh đời sau. Ngài dặn đại chúng phải chăm chú lắng nghe, bởi cảnh giới Viên Giác thanh tịnh không thể đo bằng tâm tán loạn hay hiểu qua loa.

Kim Cang là báu vật cứng bén nhất. Ngài Kim Cang Tạng biểu trưng cho trí tuệ có sức phá tan lớp mây vô minh rất sâu, nên mới dám nêu lên chỗ khó nhất của kinh.

LƯỢC GIẢI

Phật trước khen rồi mới khai thị, để cho người nghe biết đây là pháp môn phải chuyên chú. Không thể dùng tấm lòng hời hợt mà đo lường Viên Giác.

Ngài Kim Cang Tạng là vị đại Bồ Tát thượng thủ, nên câu hỏi của Ngài đại diện cho chỗ nghi căn bản của người học đạo: vì sao đã là Phật mà còn hiện như chúng sanh?

3. Phật dạy: Người mê nói ngộ, Ngộ ấy thành mê

Phật dạy tất cả pháp có sinh diệt, trước sau, hợp tan, có mất... đều thuộc về vòng luân hồi. Nếu người đang ở trong luân hồi mà đem cái tâm luân hồi ấy đi bàn về Viên Giác, thì chính Viên Giác cũng bị kéo vào vòng đối đãi, thành thêm một khái niệm trong luân hồi.

Ngược lại, nếu thật sự lìa khỏi luân hồi rồi, thì không còn thấy các việc hư vọng ấy nữa. Cho nên, cái “ngộ” mà còn nương trên vọng chấp thì vẫn chưa thật ngộ.

LƯỢC GIẢI

Người còn ở trong vòng mê mà nói chuyện ngộ, thì ngay cái ngộ ấy cũng bị nhuộm màu mê. Dùng vọng tâm để bàn về Phật đạo thì Phật đạo cũng bị biến thành một cảnh giới đối đãi.

Muốn thật vào Viên Giác thì phải vượt khỏi tâm ưa ghét, hơn thua, còn mất. Chưa lìa đối đãi mà nói ngộ thì chỉ là thêm một lớp khái niệm nữa mà thôi.

4. Phật dùng thí dụ để giải thích nghĩa trên

Phật dùng những thí dụ rất gần gũi: mắt nháy nên thấy nước dợn sóng; mắt nhìn không kịp nên thấy thành vòng lửa; mây bay mà tưởng mặt trăng chạy; thuyền đi mà ngỡ bờ trôi. Tất cả đều do một niệm sai lệch mà cảnh tướng bị hiểu lầm.

Cũng vậy, nếu dùng tâm chúng sanh đang dao động để nhìn tánh Viên Giác thanh tịnh, thì Viên Giác bị thấy thành động, thành nhiễm, thành có trước có sau. Chính cái tâm quan sát sai lầm đã làm ra mâu thuẫn.

LƯỢC GIẢI

Thấy nước dợn, vòng lửa, trăng chạy, bờ trôi đều là ví dụ cho vọng tâm. Viên Giác vốn tịch tĩnh; cái động nằm nơi tâm nhìn, không ở nơi tánh giác.

Phật mượn những hiện tượng quen thuộc để chỉ ra: khi tâm bị động thì thấy cảnh cũng động; khi tâm còn nhiễm thì nhìn đâu cũng nhiễm.

5. Phật dạy: các Pháp hư huyễn, không có thật sanh và thật diệt

Phật lại dùng ví dụ người bị nhặm mắt thấy hoa đốm giữa hư không. Khi hết nhặm rồi, hoa đốm tự mất. Không nên hỏi “hoa đốm mất rồi, chừng nào nó sanh lại?”, vì vốn dĩ hư không chưa từng có hoa đốm thật.

Chúng sanh trong Viên Giác mà vọng thấy sanh tử, cũng như người nhặm mắt thấy hoa đốm. Tướng sinh diệt là hư vọng; tánh Viên Giác thì thường thanh tịnh, chẳng bị sinh diệt chi phối, chẳng tạm có, chẳng tạm không.

LƯỢC GIẢI

Hoa đốm do nhặm mắt, không có thật thể. Viên Giác cũng vậy: các cảnh vọng có thể hiện, có thể mất, nhưng tánh giác thì không vì vậy mà thêm bớt.

Cho nên đừng chấp sanh diệt là thật có. Chỗ thấy sinh tử chính là chỗ cần phá trừ, chứ không phải một cảnh thật để ta bám vào.

6. Phật dạy: khi thành Phật rồi, không trở lại làm chúng sanh

Phật dùng thí dụ kim quặng: khi đã nấu lọc ra vàng y thì không còn trở lại thành quặng nữa. Cũng thế, khi vọng minh đã được dứt sạch, tánh Viên Giác hiển lộ, gọi là thành Phật, nhưng đó không phải là làm ra một cái gì mới từ bên ngoài.

Vốn từ trong quặng đã có vàng, nên nói chúng sanh nguyên lai thành Phật. Chỉ vì lớp quặng vô minh che lấp mà vàng chưa hiện. Đến khi lọc sạch, vàng hiện thì không còn lý do nào để gọi nó trở lại thành quặng nữa.

LƯỢC GIẢI

Vàng trong quặng là dụ cho Phật tánh nơi chúng sanh. Thành Phật không phải mới đắc thêm một vật, mà là bỏ lớp che để tánh sẵn có hiển bày.

Khi đã thành vàng y rồi thì không còn trở lại làm quặng nữa. Cũng vậy, khi vô minh đã sạch thì không có chuyện quay ngược lại làm chúng sanh.

7. Tánh Viên Giác phi tất cả tướng

Đứng trên mặt tuyệt đối, tánh Viên Giác vốn không có Bồ-đề, Niết-bàn, thành Phật, chúng sanh hay luân hồi. Những tên gọi ấy đều là phương tiện đặt ra trên mặt đối đãi để dẫn dắt người học.

Vì có phiền não nên mới nói Bồ-đề; vì có sanh tử nên mới nói Niết-bàn; vì có chúng sanh nên mới nói Phật. Nhưng khi nhìn sâu vào tánh Viên Giác, tất cả đều như hoa đốm giữa hư không, không thật có tự thể để nắm giữ.

LƯỢC GIẢI

Ở tầng tương đối thì có phàm - thánh, mê - ngộ; ở tầng tuyệt đối thì các danh tướng ấy đều không thể chấp làm thật. Đây là chỗ cần buông cả khái niệm lẫn thành kiến.

Khi đã thấy rõ mọi pháp như hoa đốm, người tu không còn bị mắc kẹt vào tên gọi Bồ-đề hay Niết-bàn nữa.

8. Tánh Viên Giác không thể nghĩ bàn

Phật nhấn mạnh: ngay cả cảnh giới Niết-bàn của hàng Thanh Văn Tiểu thừa còn không thể lấy tâm phân biệt mà thâm chứng, huống gì cảnh giới Viên Giác thanh tịnh của Như Lai lại đem tâm suy nghĩ so đo của chúng sanh mà mong nhập được?

Dùng tâm luân hồi để nghĩ về Viên Giác giống như đem lửa đom đóm đốt núi Tu Di. Cho nên trước hết phải đoạn căn bản sanh tử luân hồi từ vô thỉ, tức là phải lìa vọng tâm phân biệt.

LƯỢC GIẢI

Muốn vào biển Niết-bàn phải bỏ hẳn tâm luân hồi. Vọng tưởng còn thì chấp còn; chấp còn thì chưa thể bước vào cảnh giới không đối đãi.

Đây là chỗ Phật dạy rất rốt ráo: không phải đem thêm suy nghĩ để hiểu Viên Giác, mà là dứt ngay cái tâm hay nghĩ bàn ấy.

9. Không thể dùng tâm chúng sanh, phân biệt được cảnh Phật

Phật chỉ thẳng rằng: mọi suy nghĩ phân biệt đều từ vọng tâm mà khởi, duyên theo bóng dáng của sáu trần. Cái biết ấy hư vọng như hoa đốm trong hư không, nên không phải chơn tâm.

Vì vậy, nếu dùng tâm hư vọng ấy để đo lường cảnh giới của chư Phật, thì cảnh Phật cũng bị kéo xuống thành một cảnh tương đối, không thể nào vào được Viên Giác chơn thật. Cho nên, trước hết phải đoạn căn bản sanh tử luân hồi từ vô thỉ.

LƯỢC GIẢI

Hễ còn đối đãi có - không, phải - trái, thánh - phàm thì vẫn còn ở trong vọng chấp. Muốn rõ Viên Giác phải phá gốc vọng tâm từ đầu.

Câu hỏi của Ngài Kim Cang Tạng là để mở chỗ này: không thể đem cái tâm đang bị luân hồi hóa đi hỏi về cảnh giới vượt ngoài luân hồi.

10. Phật nói bài kệ để tóm lại các nghĩa trên

Đức Thế Tôn muốn gom lại ý nghĩa của cả chương nên nói bài kệ này. Bài kệ nhắc rằng tánh Như Lai vắng lặng, chưa từng có chung thủy; nếu dùng tâm luân hồi mà nghĩ bàn cảnh giới Phật, thì cảnh Phật cũng thành luân hồi.

Người ở bờ luân hồi không thể tự dưng bước vào biển Phật. Nhưng Phật tánh vốn sẵn có, chỉ cần tu là hiện; như vàng vốn có trong quặng, chỉ cần lọc bỏ quặng là thành vàng y.

LƯỢC GIẢI

Bài kệ gom hết tinh thần của chương: đừng chấp luân hồi là thật, đừng chấp Phật đạo là một cái gì để nắm bắt. Chỉ cần dứt vọng tâm thì Viên Giác tự hiện.

Câu kết “Nếu rõ được tâm này, mới cầu được Viên Giác” nhắc rằng việc quan trọng nhất không phải gom thêm khái niệm, mà là nhận ra và buông cái tâm hư vọng đang che phủ chính mình.