Bài Thứ 9 - Chương Tịnh Chư Nghiệp Chướng

IX. CHƯƠNG TỊNH CHƯ NGHIỆP CHƯỚNG

Chương này xoay thẳng vào câu hỏi rất căn bản: nếu tâm Viên Giác vốn thanh tịnh, vì sao chúng sanh lại nhiễm ô và không nhập được vào đó? Đức Phật chỉ rõ gốc chướng không nằm ở Viên Giác, mà nằm nơi vọng chấp bốn tướng và thói quen thương ghét của chúng sanh.

1. Ngài Tịnh Chư Nghiệp Chướng Bồ Tát hỏi Phật

Khi ấy, Ngài Tịnh Chư Nghiệp Chướng Bồ Tát đứng lên thưa rằng: Đức Phật đã vì đại chúng nói rộng nhơn địa tu hành của chư Như Lai, toàn là những việc cao siêu mầu nhiệm, khiến cho ai nghe cũng được lợi ích chưa từng có. Nhưng nếu tâm Viên Giác vốn thanh tịnh, thì nhơn gì mà bị nhiễm ô, và vì sao chúng sanh mê muội chẳng nhập được tánh Viên Giác?

Ngài còn thỉnh cầu Phật khai ngộ pháp tánh, để đại chúng hiện tại và chúng sanh đời sau đều được con mắt trí huệ.

LƯỢC GIẢI

Câu hỏi của Ngài chạm đúng gốc rễ: chướng không nằm ở Viên Giác, mà nằm ở tâm mê. Khi biết hỏi đúng chỗ này, người học mới có thể tìm ra đúng phương thuốc để đối trị.

2. Phật khen Ngài Tịnh Chư Nghiệp Chướng Bồ Tát

Đức Thế Tôn khen câu hỏi ấy là hay và quý, vì nó giúp ích cho cả đại chúng hiện tại lẫn chúng sanh đời sau. Phật dặn mọi người chăm chú lắng nghe, vì lời khai thị sắp nói ra là phương tiện rất sâu, không phải thứ có thể hiểu bằng sự suy nghĩ hời hợt.

LƯỢC GIẢI

Phật khen không phải xã giao, mà là xác nhận rằng Ngài đã hỏi trúng điều cần hỏi. Người học đạo muốn tiến xa thì trước hết phải biết hỏi đúng chỗ, rồi mới nói đến công phu và kết quả.

3. Phật trả lời: Do chúng sanh vọng chấp bốn tướng

Phật dạy rằng chúng sanh từ vô thỉ đến nay do vọng tưởng điên đảo, chấp bốn tướng Ngã, Nhơn, Chúng sanh và Thọ mạng làm thật thể của ta, rồi từ đó sinh ra hai cảnh thương và ghét. Thế là một lớp hư vọng lại nương thêm một lớp hư vọng nữa.

Bởi hai lớp vọng nương nhau nên sinh ra vọng nghiệp, rồi vọng thấy có sanh tử luân hồi. Người nhàm chán sanh tử lại vọng thấy có Niết bàn, nhưng cả hai phía đều còn trong vòng mê. Viên Giác không chống cản ai cả, chính vọng nghiệp làm cho chúng sanh tự không thấy được đường vào.

• Chấp bốn tướng làm thật ngã.
• Từ chấp ngã sinh ra thương ghét.
• Thương ghét lại nuôi lớn vọng nghiệp.
• Vọng nghiệp khiến luân hồi và Niết bàn đều thành cảnh đối đãi trong mê.

LƯỢC GIẢI

Phật chỉ thẳng: cái làm chướng ngại không phải Viên Giác, mà là vọng chấp. Khi còn thấy có một cái ta thật, thì mọi thương ghét, được mất, sanh tử và Niết bàn đều bị kéo vào vòng đối đãi.

4. Đem vô minh mà cầu đạo thì không thể thành đạo được

Phật dạy thân tâm của chúng sanh đều do vô minh sanh ra. Đã từ vô minh sinh mà lại dùng chính cái tâm ấy để cầu đạo, thì chẳng khác gì muốn lấy cái nhân mê để sinh ra quả giác. Cách cầu như vậy chỉ làm tăng thêm lực của vô minh.

Vì chấp thân này là ta, nên gặp cảnh thuận thì sinh thương yêu, gặp cảnh nghịch thì sinh oán ghét. Hai tâm thương ghét ấy lại tiếp tục nuôi dưỡng vô minh, cho nên cầu đạo mà không rời bốn tướng thì rốt cuộc khó thành.

LƯỢC GIẢI

Điểm cốt lõi ở đây là: không thể dùng vọng tâm để sửa chính vọng tâm. Nếu gốc vẫn là ngã chấp và thương ghét, thì dù cần khổ bao nhiêu cũng chỉ làm cho vô minh mạnh hơn, chứ không đưa đến quả giải thoát.

5. Phật nói bốn tướng

Phật phân biệt rõ bốn tướng đều là những lớp chấp vi tế, từ thô đến tế, từ dễ thấy đến rất khó thấy. Càng tu mà còn thấy có cái mình chứng, cái mình ngộ, cái mình liễu, cái mình giác, thì bốn tướng vẫn chưa dứt.

A. Ngã tướng

Ngã tướng là tâm tự nhận biết có một cái ta thật. Lúc thân tâm điều hòa thì cái ta ẩn đi, nhưng khi bị trái ý, bị đau đớn, bị xúc chạm thì ngã tướng liền hiện rõ. Ngay cả khi người tu thấy mình có chứng quả hay đắc đạo mà còn biết có một cái mình đang chứng, thì đó vẫn là ngã tướng vi tế.

LƯỢC GIẢI

Ngã tướng có thô và tế. Thô là khi gặp cảnh nghịch thì cái ta nổi lên rất rõ; tế là khi đã tu hành, vẫn còn cái tâm biết mình có chứng đắc. Chỉ cần còn chủ thể năng chứng và đối tượng sở chứng, thì ngã tướng vẫn chưa hết.

B. Nhơn tướng

Nhơn tướng là chỗ tự hiểu biết mình là người, người khác cũng là người, tức là còn có một lớp phân biệt Ta và Người. Đi sâu hơn, ngay cả cái tâm cho rằng mình đã viên ngộ Niết bàn, hoặc biết rằng mình có hiểu ngộ, thì cũng vẫn là nhơn tướng.

LƯỢC GIẢI

Nhơn tướng vi tế hơn ngã tướng. Khi còn một chút hiểu biết để tự đánh dấu mình đã ngộ, thì vẫn còn chỗ đối đãi giữa cái biết và cái được biết.

C. Chúng sanh tướng

Chúng sanh tướng là khi không còn chấp ngã và nhơn nữa, nhưng vẫn còn cái tâm rõ biết rằng mình đã bỏ hai tướng ấy. Bề ngoài có vẻ đã cao hơn trước, nhưng cái biết ấy vẫn là một lớp chấp vi tế.

LƯỢC GIẢI

Đây là chỗ rất khó thấy: vừa không chấp ngã, không chấp nhơn, nhưng vẫn còn tự biết mình không chấp. Cái biết ấy chính là một dấu vết vi tế của chúng sanh tướng.

D. Thọ mạng tướng

Thọ mạng tướng là chỗ cái trí giác ngộ còn tiếp tục vận hành để phá trừ các chấp trước, chưa thể tự dứt. Nó tương tục như mạng căn tiếp nối không ngừng, nên gọi là thọ mạng tướng. Nếu còn tâm soi thấy có một cái giác đang phá các tướng trước, thì vẫn chưa rời hết trần cấu.

LƯỢC GIẢI

Người tu sau khi phá được ba tướng đầu vẫn có thể còn mắc vào tướng rất vi tế này. Hình ảnh nước nóng làm tan băng chỉ cho thấy: khi băng tan rồi, cả băng lẫn nước nóng đều không còn, chỉ còn một thể tánh trong sáng mà thôi.

6. Vì không rời được bốn tướng, nên tu chẳng thành Phật

Phật dạy các chúng sanh đời sau, bởi không rời được bốn tướng nên tuy trải qua nhiều kiếp siêng năng khổ hạnh, rốt cuộc cũng chỉ thành hữu vi mà thôi, không thể chứng Thánh quả. Gốc đã là ngã chấp thì quả giải thoát vô vi không thể sanh ra từ đó.

Ví như nấu cát làm cơm, dù bỏ công bao nhiêu thì cát vẫn là cát. Tu hành mà còn mang bốn tướng thì công phu chỉ làm tăng thêm cái hữu lậu, chứ chưa chạm tới chỗ vô vi.

LƯỢC GIẢI

Điểm Phật muốn nhấn mạnh là: phải đổi gốc. Không phải chỉ tăng số lượng công phu, mà phải chuyển hướng từ ngã chấp sang vô ngã, từ đối đãi sang thanh tịnh.

7. Thương ghét là gốc của sanh tử luân hồi

Phật chỉ rõ: còn ưa Niết bàn là còn ngã tướng, còn ghét sanh tử cũng là còn ngã tướng. Người học đạo thường tưởng thương ghét là chuyện bình thường, nhưng thật ra chính thương ghét là gốc làm cho tâm trôi lăn trong sanh tử triền phược.

Nếu còn đôi chút biết mình chứng được đạo quả thanh tịnh, tức là vẫn chưa dứt gốc ngã tướng. Khi tâm không còn thương ghét, không còn nhơn ngã bỉ thử, mới có thể thật sự nhập Viên Giác.

Mười phương cùng tụ hội

Người người học vô vi

Đây là trường thi Phật

Tâm không mới được đậu

LƯỢC GIẢI

Trọng điểm không nằm ở việc thích hay ghét cảnh đời, mà ở chỗ có còn cái ta đang thích, đang ghét hay không. Khi tâm thật sự không còn bám vào hai phía, sanh tử mới thôi trói buộc.

8. Phật chỉ ngã tướng ẩn núp trong tạng thức

Nếu gặp người khen ngợi mà liền vui mừng, muốn tế độ người ấy, còn gặp người chê bai hủy báng mà liền sanh sân hận, thì đủ biết ngã tướng vẫn còn kiên cố núp ẩn trong tạng thức và thường lai vãng nơi các căn. Người tu mà chưa đoạn được chỗ này thì vẫn chưa nhập được Viên Giác thanh tịnh.

LƯỢC GIẢI

Ngã tướng không chỉ hiện ra ở lúc gặp chuyện lớn, mà còn len lỏi trong những phản ứng rất nhỏ trước khen chê. Thấy mình vui vì được khen hay buồn vì bị chê, đó đều là dấu vết của cái ta chưa sạch.

9. Không thấy người hủy nhục, không thấy mình thuyết pháp độ sanh

Muốn biết mình có vô ngã hay chưa, cứ xem lúc bị người hủy nhục hoặc lúc đang thuyết pháp độ sanh. Nếu bị hủy nhục mà không thấy có người hủy nhục, đó mới là vô ngã. Nếu thuyết pháp mà không thấy có Ta thuyết pháp và có người được độ, đó mới thật sự rời ngã tướng.

Phật dạy rất rõ: còn thấy có ta độ sanh thì chưa phải Bồ Tát; còn thấy có ta thuyết pháp thì ngã tướng vẫn chưa đoạn.

LƯỢC GIẢI

Đây là chỗ thực nghiệm rất gần. Vấn đề không chỉ là không vui không buồn, mà là trong cảnh vui buồn ấy có còn lập thêm một cái ta để đối diện hay không. Khi không còn chủ thể và đối tượng để nắm bắt, mới thật sự gần với vô ngã.

10. Vì còn ngã tướng nên không nhập được Viên Giác

Ngã tướng là trọng bịnh của hành giả. Nhưng chúng sanh đời sau thường lầm nhận cái trọng bịnh ấy làm chứng đắc Niết bàn, nên càng tinh tấn chừng nào lại càng thêm bệnh ngã tướng chừng nấy. Ngoài ra, có người còn chấp theo kiến giải và hạnh của Như Lai làm của mình, trong khi bốn tướng vẫn còn ẩn núp trong tạng thức.

Vì vậy mà có ba nguyên nhân lớn làm không thể nhập Viên Giác:

• Không biết bốn tướng vi tế, nên lầm cho mình đã chứng đạo.
• Chấp theo kiến giải và hạnh của Như Lai mà không thấy mình còn ngã chấp.
• Chưa đoạn ngã ái, còn sinh kiêu căng, tật đố khi thấy người khác tinh tấn.

LƯỢC GIẢI

Điểm đáng sợ nhất là tự lừa mình bằng cảm giác đã ngộ. Chưa dứt ngã ái mà đã thấy mình hơn người, thì càng tu càng xa Viên Giác.

11. Phật dạy phương pháp nhập Viên Giác

Phật chỉ đường rất rõ: muốn thành đạo thì phải thật tu, không phải chỉ học nhiều nói suông. Người tu cần phát tâm đại dõng mãnh, hàng phục phiền não, đoạn ác tu thiện, và giữ tâm vắng lặng khi đối cảnh.

11.1. Không chỉ học nhiều nói suông

Người đời sau nếu chỉ mong thành đạo mà không cầu ngộ đạo, cứ ưa học nhiều nói suông, thì chỉ làm tăng trưởng ngã tướng. Học mà không tu thì trí không mở, mà cái ta lại lớn thêm.

11.2. Phát tâm đại dõng mãnh, hàng phục phiền não

Những pháp lành chưa chứng thì phải tinh tấn cho chứng; các pháp ác chưa đoạn thì phải đoạn cho được. Khi xúc cảnh không sanh tham, sân, si, mạn, ái, tật đố; nhơn, ngã, bỉ, thử, ân ái đều vắng lặng, thì Như Lai mới ấn chứng cho người ấy sẽ lần lượt thành tựu Viên Giác.

11.3. Cầu thiện hữu tri thức nhưng không phân biệt sang hèn

Trên đường tu hành phải cầu thiện hữu tri thức chỉ dẫn để khỏi lạc tà kiến. Nhưng khi đối với thiện tri thức, nếu còn sanh tâm thương ghét, phân biệt giàu nghèo, sang hèn, thì cũng không thể nhập biển Viên Giác thanh tịnh.

LƯỢC GIẢI

Phật dạy đủ ba lớp: phải tu chứ không chỉ nói; phải dứt phiền não chứ không chỉ khoe kiến giải; và phải nương thiện tri thức mà không rơi vào phân biệt sang hèn. Đó là con đường thực tế để đi vào Viên Giác.

12. Phật nói bài kệ tóm lại các nghĩa trên

Đức Thế Tôn dùng bài kệ để gom lại toàn bộ ý chính của chương: chúng sanh luân hồi từ vô thỉ đều do chấp ngã; nếu không trừ bốn tướng thì không chứng Bồ Đề; nếu còn thương ghét, tật đố, si mê thì vẫn là kẻ mê muội không nhập được Viên Giác.

LƯỢC GIẢI

Bài kệ chốt lại hai điều: muốn nhập Viên Giác thì phải trừ bốn tướng và dứt tham sân si; muốn nương thiện tri thức thì cũng phải bỏ phân biệt sang hèn. Có như vậy mới không lạc vào tà kiến và không tự trói mình trong ngã chấp.