Bài Thứ 4 - Ý thức
Nội dung Bản đọc được trích dẫn nguyên văn từ sách. Các nội dung Video, Audio, Slide và ảnh minh họa được tạo bằng AI để hỗ trợ việc học.
Khóa thứ 9: Luận Đại Thừa Trăm Pháp, Duy Thức và Nhơn Minh Luận
TẬP NHẤT
LUẬN ĐẠI THỪA TRĂM PHÁP VÀ BÁT THỨC QUY CỦ TỤNG
BÀI THỨ TƯ - Ý THỨC (THỨC THỨ SÁU)
Vì sao gọi là "Ý thức"?
Thức này nương Ý căn (thức thứ 7) khởi tác dụng phân biệt Pháp trần, nên gọi là "Ý thức". Trong tám thức duy có thức thứ Sáu này rất lanh lẹ và khôn ngoan hơn hết, nên trong bài thơ Bát thức có câu rằng: "Độc hữu nhứt cá tối linh ly" (riêng có một cái thức rất lanh lẹ).
Suy nghĩ làm việc phải, thức này đứng đầu; còn tính toán tạo tác việc ác, thì nó cũng hơn cả. Bởi thế nên trong Duy thức nói: "Công vi thủ, tội vi khôi" (nói về công thì thức này hơn hết, còn luận về tội thì nó cũng đứng đầu).
Thức này cũng có công năng chấp Ngã và chấp Pháp. Vì vậy, người học Duy thức thường phải theo dõi rất kỹ mọi hoạt động phân biệt, suy lường, tính toán nơi thức thứ sáu nếu muốn chuyển mê thành ngộ.
Phân biệt tên gọi "Ý thức" của thức thứ sáu và thức thứ bảy
Một điều mà người học thường thắc mắc là: tại sao thức thứ Sáu gọi là "Ý thức", mà thức thứ Bảy cũng gọi là "Ý thức"?
Thức thứ Sáu gọi là "Ý thức": vì thức này nương "Ý căn" mà khởi ra phân biệt, nên gọi là Ý thức, nghĩa là thức của Ý căn. Ở đây, "Thức" là năng y, còn "Ý" là sở y; hai phần khác nhau. Cũng như nói "Nhãn thức", tức là thức của Nhãn căn.
Thức thứ Bảy gọi là "Ý thức": chữ "Ý" ở đây chỉ nghĩa sanh diệt tương tục không gián đoạn. Vì thức này sanh diệt tương tục không gián đoạn nên gọi là "Ý thức". Trong trường hợp này, "Thức" tức là "Ý" không khác.
Thí dụ tương tự: cũng như "Tàng thức", chữ "Tàng" là chứa đựng. Vì thức này chứa đựng các pháp nên gọi là "Tàng thức"; tức Thức chính là Tàng, không phải hai phần tách riêng.
Khi ở địa vị phàm phu, thức này đối với
Ba cảnh, ba lượng và ba tánh
Ba cảnh: Thức này có đủ ba cảnh: Tánh cảnh, Độc ảnh cảnh và Đới chất cảnh.
Ba lượng: Thức này có đủ ba lượng: Hiện lượng, Tỷ lượng và Phi lượng.
Ba tánh: Thức này có đủ ba tánh: Thiện tánh, Ác tánh và Vô ký tánh.
Ba cõi, chín địa và tâm sở
Ba cõi: Thức này có đủ trong ba cõi: Cõi Dục, Cõi Sắc và Cõi Vô sắc.
Chín địa: Thức này có đủ trong chín địa.
Tâm sở: Thức này có đủ 51 món Tâm sở: 5 món Biến hành, 5 món Biệt cảnh, 11 món Thiện, 6 món Căn bản phiền não, 20 món Tùy phiền não và 4 món Bất định.
Chín duyên, thể, tướng và nghiệp dụng
Chín duyên: Trong chín duyên, thức này chỉ có 5 duyên: Căn duyên, Cảnh duyên, Tác ý duyên, Căn bản duyên và Chủng tử duyên.
Thể (tánh): Thể của thức này có ba món phân biệt: Tự tánh phân biệt, Tùy niệm phân biệt và Kế đạc phân biệt.
Tướng: Tướng của thức này là luân chuyển trong ba cõi (tam giới luân thời dị khả tri).
Nghiệp dụng: Nghiệp dụng của thức này làm cho thân và miệng tạo ra dẫn nghiệp và mãn nghiệp để cảm thọ quả báo trong ba cõi. Và ba tánh cùng năm Thọ, thức này thường thay đổi luôn.
Khi lên Thánh vị, thức này đối với
Quán hạnh (tu)
Thức thứ sáu này quán sanh không để phá trừ ngã chấp và quán pháp không để phá trừ pháp chấp. Vì vậy, ở đường tu Duy thức, thức này vừa là đầu mối gây vọng nghiệp, vừa là chỗ trực tiếp xoay lại để quán chiếu và chuyển hóa.
Đoạn hoặc và thành trí
Thức này có năm giai đoạn trừ hoặc và chuyển thành trí:
- Đến vị Tư lương, thì thức này mới chinh phục được hai món hiện hành của ngã chấp.
- Đến vị Kiến đạo, thì thức này mới đoạn được hai món chủng tử về phần phân biệt của ngã chấp và pháp chấp.
- Đến vị Tu tập, thức này đoạn được hai món hiện hành và chinh phục được hai chủng tử câu sanh của ngã chấp và pháp chấp.
- Đến vị Viễn hành trở lên, thì thức này mới đoạn hết câu sanh ngã chấp và hoàn toàn vô lậu.
- Đến vị Đẳng giác, thức này đoạn hết câu sanh pháp chấp, chuyển thành Diệu quan sát trí.
Chứng quả và diệu dụng
Khi chứng quả vị Phật, thì thức này chuyển thành Diệu quan sát trí và có công năng chiếu soi căn cơ của chúng sanh trong Đại thiên thế giới, rồi tùy cơ thuyết pháp hóa độ hàm linh.
Muốn cho người học dễ nhớ, nên trong Bát thức quy củ, ngài Huyền Trang Pháp sư có làm ba bài tụng tóm tắt thức này. Hai bài tụng đầu nói về Ý thức khi còn ở địa vị phàm phu; bài tụng thứ ba nói về Ý thức khi đặng Thánh quả.
Ba bài tụng tóm tắt Ý thức
Bài tụng thứ nhứt
Tam Tánh, tam Lượng thông tam Cảnh
Tam giới luân thời dị khả tri
Tương ưng Tâm sở ngũ thập nhứt
Thiện ác lâm thời biệt phối chi.
Dịch nghĩa
Ba Tánh, ba Lượng và ba Cảnh
Luân chuyển ba cõi rất dễ biết
Tâm sở tương ưng năm mươi mốt
Thiện ác đến thời riêng phối hiệp.
Lược giải
Thức thứ Sáu này đủ cả ba Tánh, ba Lượng và ba Cảnh. Nó luân hồi trong ba cõi rất dễ biết. Những Tâm sở tương ưng với thức này có 51 món. Khi thức này nghĩ việc lành thì có Thiện tâm sở riêng phối hiệp; còn khi nghĩ việc ác thì có Ác tâm sở riêng phối hiệp.
Bài tụng thứ hai
Tánh, Giới, Thọ tam hằng chuyển dịch
Căn, Tùy, Tín đẳng đồng tương liên
Động thân phát ngữ độc vi tối
Dẫn, Mãn năng chiêu nghiệp lực khiên.
Dịch nghĩa
Tánh, Giới, Thọ ba thường biến đổi
Căn, Tùy, Tín chung nhau liên tiếp
Thân động, miệng thốt nó hơn hết
Dẫn nghiệp, Mãn nghiệp thọ quả báo.
Lược giải
Thức này đối với ba Tánh, ba Giới và năm Thọ thì nó thường thay đổi; khi thì vui, lúc lại buồn. Năm mươi mốt món Tâm sở như căn bản phiền não, Tùy phiền não và Thiện tâm sở cùng nhau liên tiếp, không lúc nào rời thức này. Làm cho thân động và miệng nói, duy có thức này là hơn hết. Nó tạo ra dẫn nghiệp và mãn nghiệp để chiêu cảm quả báo đời sau.
Bài tụng thứ ba
Phát khởi sơ tâm Hoan hỷ địa
Câu sanh do tự hiện triền miên
Viễn hành địa hậu thuần vô lậu
Quán sát viên minh chiếu Đại thiên.
Dịch nghĩa
Khi đặng sơ tâm Hoan hỷ địa
Câu sanh ngã, pháp hiện còn ẩn
Viễn hành về sau thuần vô lậu
Quán sát viên mãn khắp Đại thiên.
Lược giải
Hành giả trong lúc trải qua Thập thánh thì thức này có ba thời kỳ đoạn phiền não và thuần vô lậu. Khi lên Sơ địa, tức Hoan hỷ địa, thì phân biệt ngã chấp và pháp chấp đều đã đoạn. Nhưng câu sanh ngã chấp và pháp chấp hãy còn hiện hành và miên phục trong Tàng thức, chưa có thể chinh phục và đoạn trừ được.
Khi đến Viễn hành địa (tức Thất địa) trở lên thì mới đoạn được chủng tử câu sanh của ngã chấp và chinh phục được hiện hành của pháp chấp. Lúc bấy giờ thức này mới thuần Vô lậu.
Khi sắp lên quả Phật thì đoạn được chủng tử câu sanh của pháp chấp. Lúc bấy giờ thức này chuyển thành Diệu quan sát trí, quán sát chiếu soi cả Đại thiên thế giới và tùy theo căn cơ của mỗi loài mà thuyết pháp giáo hóa.