Bài Thứ 5 - Mạt na thức

Khóa thứ 9: Luận Đại Thừa Trăm Pháp, Duy Thức và Nhơn Minh Luận

Những tên gọi của Mạt na thức

Thức này có nhiều tên, mỗi tên nêu lên một công năng hay một phương diện hoạt động riêng:

• Mạt na: gọi theo nguyên âm tiếng Phạn.
• Ý căn: thức này là căn của ý thức (thức thứ Sáu), vì thức thứ Sáu nương thức này phát sanh.
• Thức thứ Bảy: theo thứ đệ thì thức này đứng nhằm thứ Bảy.
• Truyền thống thức: vì thức này có công năng truyền các pháp hiện hành.
• Ý: vì thức này sanh diệt tương tục không gián đoạn nên gọi là "Ý". Song, sợ người lầm lộn với ý thức thứ Sáu, nên thức thứ Bảy này thường chỉ gọi là "Ý", mà không thêm chữ "Thức".

Đối tượng duyên của Mạt na thức

Thức này chỉ duyên kiến phần của thức A lại da, chấp làm thật ngã và thật pháp. Vì vậy, nơi Mạt na thức luôn tiềm ẩn khuynh hướng chấp ngã rất sâu kín, vừa vi tế vừa bền bỉ.

Khi ở địa vị phàm phu, thức này đối với

Ba cảnh, ba lượng và ba tánh

Ba giới, chín địa và tâm sở

Chín duyên, tánh, tướng và nghiệp dụng

Khi lên Thánh vị, thức này đối với

Quán hạnh

Thật ra thức này không có năng lực đoạn hoặc, chỉ nhờ thức thứ Sáu tu quán, đoạn hoặc, mà thức này cũng được đoạn. Đây là điểm cho thấy Mạt na thức tuy rất vi tế nhưng sự chuyển hóa của nó lại gắn chặt với công phu quán chiếu nơi ý thức.

Đoạn hoặc và chuyển thành trí

Thức này có ba giai đoạn đoạn hoặc và chuyển thành trí:

1. Đến Sơ địa, thức này mới vừa chinh phục được hai món chấp về phần câu sanh và chuyển thành Bình đẳng tánh trí.
2. Khi lên Bát địa (Vô công dụng đạo), thức này đoạn được câu sanh ngã chấp.
3. Đến Kim Cang đạo, thức này mới đoạn được câu sanh pháp chấp.

Chứng quả và diệu dụng

Khi chứng quả vị Phật, thì thức này hiện ra thân "Tha thọ dụng", để giáo hóa thập địa Bồ Tát. Nhờ đó, công năng giáo hóa của Mạt na thức sau khi chuyển thành trí không còn bị giới hạn trong phạm vi chấp ngã nữa, mà trở thành diệu dụng bình đẳng.

Ba bài tụng về Mạt na thức

Bài tụng thứ nhất

Dịch nghĩa

Lược giải

Trong ba cảnh, thức này chỉ duyên về "Đới chất cảnh". Trong ba tánh, thức này chỉ thuộc về "Hữu phú Vô ký tánh". Cảnh đới chất của thức này là thông cả thức thứ Bảy và thức thứ Tám. Nghĩa là thức thứ Bảy dùng kiến phần năng duyên của mình duyên qua kiến phần của thức thứ Tám, rồi biến lại thành cảnh đới chất.

Nghĩa là thức thứ Bảy dùng kiến phần của tâm mình, duyên qua kiến phần tâm của thức thứ Tám, nên chính giữa hai thức này sanh ra một tướng phần là cảnh "Chơn đới chất". Chúng sanh tùy vọng nghiệp sanh trong Tam giới, thì thức này cũng theo đó mà chấp ngã. Trong ba lượng, thức này thuộc về phi lượng.

Về tâm sở thì thức này có 18 món: 8 Đại tùy, 5 món Biến hành và một món Huệ trong 5 món Biệt cảnh với 4 món căn bổn phiền não là Tham, Si, Mạn và Ngã kiến.

Bài tụng thứ hai

Dịch nghĩa

Lược giải

Thức thứ Bảy thường suy xét so đo, chấp kiến phần của thức thứ Tám làm ngã. Trong Bát thức quy củ tụng có nói: thức thứ Tám có hằng mà không thẩm xét; thức thứ Bảy vừa hằng lại vừa thẩm xét; thức thứ Sáu có thẩm xét mà không hằng; còn năm thức trước thì không hằng và không thẩm.

Cũng vì thức này chấp ngã, nên chúng hữu tình mê muội trong sanh tử đêm dài mà chẳng tự biết. Thức này tương ưng với bốn món căn bản phiền não là Si, Kiến, Mạn, Ái và 8 món Đại tùy. Sáu thức trước gọi thức này là "Nhiễm tịnh y".

Bài tụng thứ ba

Dịch nghĩa

Lược giải

Hành giả khi chứng được Hoan hỷ địa, tức là Sơ địa, thì thức này chuyển lại thành "Bình đẳng tánh trí". Đến Bất động địa, tức là địa thứ Tám, cũng gọi là "Vô công dụng hạnh"; lúc bấy giờ hành giả mới dẹp trừ chủng tử của ngã chấp.

Đến khi chứng quả Phật, thức này đã chuyển thành trí, hiện ra thân "Tha thọ dụng" để giáo hóa hàng Thập địa Bồ Tát.