Bài Thứ 10b - IV. Tâm bất tương ưng hành pháp

Khóa thứ 9: Luận Đại Thừa Trăm Pháp, Duy Thức và Nhơn Minh Luận

Tổng quan về Tâm bất tương ưng hành

Tâm bất tương ưng hành pháp, gọi tắt là "Bất tương ưng hành". Chữ "Hành pháp" là những pháp thuộc về "Hành uẩn". Hành uẩn là một trong năm uẩn.

Chữ "Hành" là sanh diệt dời đổi; chữ "Uẩn" là chứa nhóm.

Hai loại Hành uẩn

Hai mươi bốn món Bất tương ưng hành

1. Đắc
2. Mạng căn
3. Chánh đồng phận
4. Dị sanh tánh
5. Vô tưởng định
6. Diệt tận định
7. Vô tưởng báo
8. Danh thân
9. Cú thân
10. Văn thân
11. Sanh
12. Trụ
13. Lão
14. Vô thường
15. Lưu chuyển
16. Định vị
17. Tương ưng
18. Thế tốc
19. Thứ đệ
20. Thời
21. Phương
22. Số
23. Hòa hợp tánh
24. Bất hòa hợp tánh

Nhóm giả lập trên ba phần

• Đắc: Được, trái với mất. Thí như "Tôi được đồng xu", cố nhiên phải có đồng xu là "sắc pháp", và nhãn thức để thấy, ý thức để phân biệt là tâm pháp, cùng với các tâm sở chung khởi là tâm sở pháp; phải đủ cả ba phần như thế, mới thành nghĩa "được".
• Mạng căn: Thân mạng. Do nghiệp đời trước kéo dẫn, làm cho thần thức thọ thân, sống trong một thời gian hoặc lâu hay mau, gọi là "mạng căn".
• Chánh đồng phận: Cũng như chữ "đồng loại". Các loại chúng sanh hoặc hữu tình hay vô tình, loài nào đồng với loài nấy. Như loài người đồng với người; loài vật đồng với vật.
• Dị sanh tánh: Những loài sanh ra khác với Thánh nhơn, tức là phàm phu; chỗ khác gọi "Phi đắc": Chúng phàm phu không được Thánh quả. Bởi thế nên gọi "Dị sanh tánh" hay "phi đắc" đều được cả.

Nhóm định và quả báo

• Vô tưởng định: Định này diệt hết các tâm vương và tâm sở của 6 thức trước. Song đây chỉ gọi "Vô tưởng" là vì "tưởng" làm chủ động vậy.
• Diệt tận định: Định này không những diệt hết các tâm vương và tâm sở của 6 thức trước, mà diệt luôn cả phần tạp nhiễm của tâm vương tâm sở về thức thứ Bảy.
• Vô tưởng báo: Người ở cõi Dục tu Vô tưởng định, sau khi mạng chung, đặng báo thân ở cõi trời Vô tưởng.

Nhóm Danh thân, Cú thân, Văn thân

• Danh thân: Tên hay danh từ. Có danh từ đơn và danh từ kép.
• Cú thân: Câu. Do ráp nhiều tiếng thành câu; câu có ngắn và dài.
• Văn thân: Chữ. Chữ là chỗ y chỉ của danh từ và câu.

Nhóm Sanh, Trụ, Lão, Vô thường

• Sanh: Sanh ra. Nghĩa là từ hồi nào đến giờ không có, nay mới có.
• Trụ: Ở. Những vật đã sanh ra rồi, còn lưu lại trong một thời gian, chưa diệt.
• Lão: Già, suy yếu gần chết.
• Vô thường: Không thường, biệt danh của chết.

Nhóm nhân quả và tương ưng

• Lưu chuyển: Xoay vần, nhơn quả trước sau nối nhau không dứt.
• Định vị: Nhơn quả lành, dữ khác nhau, không lộn lạo.
• Tương ưng: Ưng thuận với nhau. Như nhơn nào quả nấy, cân xứng với nhau.

Nhóm thế gian, thời-không và số lượng

• Thế tốc: Các pháp hữu vi xoay vần mau lẹ như chong chóng.
• Thứ đệ: Thứ lớp, trật tự không có lộn lạo.
• Thời: Thời gian: quá khứ, hiện tại và vị lai.
• Phương: Không gian: Đông, Tây, Nam, Bắc, tứ duy, thượng hạ.
• Số: Số lượng. Như: một, hai, ba, bốn cho đến trăm, ngàn...
• Hòa hợp tánh: Các duyên hòa hợp không có trái nhau.
• Bất hòa hợp tánh: Những pháp chống trái, không hòa hợp với nhau.

Tổng kết hữu vi và vô vi

Nói tóm lại, từ trước đến đây đã kể 94 pháp: 8 món Tâm vương, 51 món Tâm sở, 11 món Sắc pháp, 24 món Bất tương ưng hành, đều thuộc về pháp hữu vi có sanh diệt biến đổi. Sáu pháp sau đây thuộc về vô vi.